Thứ Sáu, 10 Tháng Năm, 2019 14:20

Những ngôi nhà thờ chánh tòa trăm năm tuổi ở giáo tỉnh miền bắc

 

Về đàng ngoài là trẩy về nơi khởi đầu của Công giáo tại Việt Nam. Trong số 11 ngôi nhà thờ Chánh tòa hiện tại thuộc giáo tỉnh Hà Nội thì có đến một nửa hiện diện từ rất sớm, không chỉ gắn bó với các sinh hoạt, thờ phượng của “con nhà đạo”, mà còn đi vào tâm thức của nhiều người dân…

CHỨNG NHÂN CỦA THỜI ÐẠI

Nhà thờ Lớn Hà Nội gần như được xem là biểu tượng của thủ đô. Công trình này xây vào năm 1884 và khánh thành ngay dịp lễ Giáng Sinh năm 1887. Nhà thờ được thiết kế theo phong cách kiến trúc Gothic, làm theo mẫu của nhà thờ Ðức Bà Paris với những mái vòm uốn cong, rộng, hướng lên bầu trời. Vật liệu xây dựng chính là gạch đất nung, tường trát bằng giấy bổi. Nhà thờ có chiều dài 64,5m, rộng 20,5m và hai tháp chuông cao hơn 30m. Ai đến Hà thành cũng đều muốn một lần tạt ngang nhà thờ để chiêm ngưỡng vẻ uy nghi cổ kính.

Nhà thờ Lớn Hà Nội về đêm - ảnh: tonggiaophanhanoi.org

Ðây còn là nơi an táng Ðức Hồng y tiên khởi của Hội Thánh Công giáo Việt Nam Giuse Maria Trịnh Như Khuê, Ðức Hồng y Giuse Maria Trịnh Văn Căn và Ðức Hồng y Phaolô Giuse Phạm Ðình Tụng. Các vị từng là những chủ chăn coi sóc cộng đoàn Dân Chúa Hà Nội. Ngày 1.5.2019 vừa qua, Tổng Giáo phận Hà Nội kỷ niệm 20 năm cung hiến nhà thờ Chánh tòa. Chia sẻ về ý nghĩa ngôi thánh đường, Ðức Tổng Giám mục Tổng Giáo phận Hà Nội đương nhiệm Giuse Vũ Văn Thiên diễn tả: “Ngôi nhà thờ như dòng suối ơn lành đã chảy đến khắp mọi miền của cuộc sống, đã đem lại niềm vui, cho bao tâm hồn. Ngôi nhà thờ được mở rộng cánh cửa để đón tiếp mọi người, mọi thành phần, không phân biệt chủng tộc, màu da hay tín ngưỡng nào. Hơn 300 ngàn người tín hữu của Tổng Giáo phận Hà Nội luôn hướng về ngôi Nhà thờ Mẹ trong cầu nguyện và hiệp thông trong tình yêu mến”. Ði qua bao thăng trầm, nhiều người ví ngôi thánh đường này như một chứng nhân mà mỗi viên gạch trên tường vừa mang trong mình bụi thời gian và cả nhịp thở Hà Nội.

Cuối thế kỷ XIX, ngay sau khánh thành nhà thờ Lớn, nhà thờ Chánh tòa Bắc Ninh, nhà thờ Chánh tòa Hải Phòng và sau đó là quần thể nhà thờ đá Phát Diệm cũng được đưa vào sử dụng.

Năm 1888, Ðức cha Antonio Colomer Lễ (1883- 1902), Giám mục tiên khởi giáo phận Bắc Ðàng Ngoài (tách ra từ giáo phận Ðông Ðàng Ngoài) đã cho khởi công xây nhà thờ Chánh tòa Bắc Ninh, 4 năm sau công trình hoàn tất. Từ đây, giáo phận này có được cơ sở sinh hoạt và quy tụ mọi thành phần Dân Chúa để sống đức tin và truyền giáo. Nhà thờ mang phong cách kiến trúc Baroque của Tây Ban Nha với các chất liệu chủ yếu từ gạch nung bằng rơm rạ, kèo bằng sắt, xà gồ bằng xoan ngâm cả cây, cầu phong, litô cũng bằng xoan. Nằm ở trung tâm cái nôi văn hóa Kinh Bắc, nhà thờ Chánh tòa nối kết giáo dân làm giáo xứ không ngừng phát triển.

Xuôi về miền đất Cảng, nhà thờ Chánh tòa Hải Phòng là công trình lịch sử được xây năm 1890 có cách tân, do các cha thừa sai Ðaminh Tây Ban Nha. Nhà thờ không có cột bên trong, tạo một không gian thoáng rộng, có thể chứa khoảng 1000 người. Ðây là một trong những công trình cổ của thành phố Hải Phòng.

Nhà thờ Chánh tòa Phát Diệm, trung tâm của quần thể nhà thờ Phát Diệm được xây dựng từ năm 1875 đến năm 1899 do cha Phêrô Trần Lục kỳ công kiến tạo. Nhìn từ xa, toàn bộ công trình là những mái cong cong thấp thoáng giữa tán cổ thụ, thanh thoát nhẹ nhàng. Về mặt kiến trúc, ngôi thánh đường được mô phỏng theo phong cách đình chùa truyền thống của Việt Nam thể hiện sự hòa hợp giữa Công giáo với nền văn hóa dân tộc. Nhà thờ được làm bằng chất liệu chủ yếu là đá và gỗ. Trên từng phiến đá, phiến gỗ như  nở hoa khoe sắc với các đường nét tinh xảo. Ðáng chú ý là nghệ thuật điêu khắc đá mềm mại, uyển chuyển, có những mảnh đá chỉ dày 3,5cm. Cả khu kiến trúc gồm có 9 vì kèo với 9 giai thợ khác nhau, do vậy mỗi vỉ kèo mang một nét riêng biệt, cho thấy khiếu thẩm mỹ phong phú của những người thợ thủ công lành nghề. Công trình đã được xếp hạng di tích lịch sử văn hóa quốc gia ngày 18.1.1988.

Nhà thờ Chánh toà Hải Phòng sau khi trùng tu năm 2000 - ảnh: HL

NHỮNG CÔNG CUỘC TRÙNG TU

Bởi những nét đặc biệt đó mà giáo dân bản xứ đi qua các thế hệ dù cuộc sống có gian lao cũng ra sức gìn giữ và bảo tồn ngôi nhà thờ Mẹ của mọi nhà thờ trong địa phận mình. Vượt ra ý nghĩa tôn giáo với những mục đích thờ phượng, sinh hoạt, các công trình này là kết tinh văn hóa và tâm huyết cha ông.

Năm 2000, giáo phận Hải Phòng đã cải tạo, sửa chữa, nâng cấp toàn bộ nội thất nhà thờ Chánh tòa và giữ nguyên kiến trúc như xưa. Ðến nay, nhà thờ, tháp chuông, khuôn viên đã được chỉnh trang đồng bộ.

Gần đây hơn, hồi tháng 12.2017, bàn thờ của nhà thờ Chánh tòa Hà Nội cũng đã được thay với chất liệu làm bằng đá nguyên khối, xung quanh có tượng 12 thánh tông đồ tạc bằng đồng. Cũng trong thời gian đó, Ðức Hồng y Tổng Giám mục Phêrô Nguyễn Văn Nhơn đã cho sửa chữa phần nền gian cung thánh và lát đá lại. Bàn thờ cũ của nhà thờ chuyển về giáo xứ Tiêu Ðộng Thượng.

Ở giáo phận Phát Diệm, ngay từ những năm cuối thập niên tám mươi của thế kỷ XX, việc trùng tu bốn nhà thờ cạnh trong quần thể nhà thờ đá đã được tiến hành. Năm 1994, Tòa Giám mục Phát Diệm đã khảo sát tình trạng hư hỏng hai công trình quan trọng là Nhà thờ Lớn và Phương Ðình. Ngay sau đó, giáo phận đã bắt tay vào việc trùng tu quần thể này. Kể từ năm 1997, hàng trăm mét khối gỗ lim được vận chuyển từ Quảng Bình và Lào về Phát Diệm, thợ mộc thợ chạm các nơi được mời về làm việc liên tục. Cuối năm 1999, việc tu sửa ba ngọn tháp ở mặt tiền Nhà thờ Lớn được hoàn thành. Bên cạnh đó, việc khảo sát và xúc tiến trùng tu Nhà thờ Lớn cũng được thực hiện. Công việc được tiến hành cách khoa học và kỹ lưỡng theo nguyên tắc tuyệt đối trung thành với nguyên mẫu, chỉ thay những phần không thể giữ lại được, và không được phép thay những cột đã được xức dầu thánh hiến. Ðó là chưa kể những lần sửa chữa, trùng tu với quy mô nhỏ. Theo linh mục Phêrô Nguyễn Hồng Phúc, người từng phụ trách giáo xứ Chánh tòa Phát Diệm thì một vài phần trên mái đã được thay bằng chất liệu xi măng bởi khó có thể làm được chất keo dính như cha ông xưa và việc trùng tu, làm mới lại sẽ giúp cho nhà thờ bền vững hơn, tồn tại lâu hơn. Cha cũng bày tỏ nuối tiếc dù cố gắng gìn giữ, song so với nguyên gốc vẫn mất đi ít nhiều, nhất là “độ tinh xảo và cái hồn trong mỗi đường nét”. Nói thế để hiểu tính chất vừa thiêng liêng vừa lịch sử của các ngôi thánh đường và nỗi khổ công của những lớp người đã ý thức gìn giữ các công trình ấy. Ðức cha Phaolô Bùi Chu Tạo, vị Giám mục nặng lòng với giá trị văn hóa Công giáo cũng đã trối lại cho con dân vùng đất Phát Diệm rằng: “Chúng ta phải tiếp tục bảo tồn ngôi thánh đường này để lại cho con cháu, trong ngày sau sẽ có thể kỷ niệm trăm năm lần thứ hai rồi lần thứ ba…”.

Sau khi nhận giáo phận Bắc Ninh, năm 2010, Ðức cha Cosma Hoàng Văn Ðạt cho trùng tu ngôi nhà thờ Chánh tòa đang bị xuống cấp nghiêm trọng, mái bị dột, máng chảy nứt, tường bị thấm nước… Trong quá trình trùng tu, đơn vị thi công vẫn đảm bảo nguyên trạng toàn bộ hệ thống tường xây bằng gạch nung qua rơm rạ. Hệ thống mái nhà thờ được tân trang hiện đại nhưng không làm biến đổi diện mạo nguyên thủy. Phần kèo bằng sắt được thay mới và tăng cường tính chịu lực; cùng với đó, toàn bộ hệ thống xà gồ, cầu phong, litô được làm bằng xoan trước đây đều được thay mới bằng gỗ lim nhằm chống chọi với những thử thách khắc nghiệt của thời tiết miền Bắc. Ngày 13.10.2012, sau 2 năm dày công, công cuộc trùng tu được hoàn thành. Trong thánh lễ kỷ niệm 120 năm xây nhà thờ, vị chủ chăn dặn dò: “Ngôi nhà thờ này là di sản đức tin vô giá của giáo phận cần được gìn giữ và bảo tồn”.

Nói đến những nhà thờ Chánh tòa lâu đời tại miền Bắc, không thể không nhắc tới nhà thờ Bùi Chu. Bùi Chu là mảnh đất đón nhận hạt giống Tin Mừng đầu tiên tại Việt Nam. Nhà thờ Chánh tòa giáo phận này được xây dựng vào năm 1885, bởi Ðức Giám mục Wenceslao Onate Thuận với chiều dài 78m, rộng 22m, cao 15m, tháp cao 35m. Tính đến nay, đã 134 năm tuổi. Nhà thờ nổi bật với gam màu thổ hoàng; dưới là hàng cột lim đặt trên các trụ đá cổ bồng trạm trổ tinh tế; trên là mái vòm hình ôval đậm phong cách kiến trúc Barốc nhưng vẫn gợi dáng dấp tam quan đông phương. Ngôi thánh đường được đánh giá là di sản kiến trúc và văn hóa đáng quý. Theo thông báo của Tòa Giám mục giáo phận Bùi Chu, ngày 13.5.2019, nhà thờ sẽ được hạ giải. Ðức cha Tôma Vũ Ðình Hiệu, Giám mục giáo phận cho báo chí biết, nhà thờ Chánh tòa Bùi Chu không còn an toàn, một số phần như vữa trát chủ yếu là cát vôi và mật, trần khi xây dựng làm bằng luồng rơm trộn vôi, cát nên đã hết tuổi thọ, cần phải làm lại.

Hùng Luân

Ý kiến bạn đọc ()
Tin khác
Xem thêm