Thứ Sáu, 10 Tháng Bảy, 2020 16:01

Thôn làng đổi mới …

 

Làm nhà sàn để khôi phục văn hóa truyền thống, trồng cà phê gây quỹ, đưa nước sạch về làng, nuôi trùn quế tăng thu nhập cho các hộ dân… là những tiểu dự án trong Chương trình Phát triển tự dân (PLD- People Led Development) do Ban Caritas giáo phận Ðà Lạt hướng dẫn triển khai tại thôn 2 và thôn 3 (xã Lộc Tân, huyện Bảo Lâm, tỉnh Lâm Ðồng). Có thể nói, hiệu ứng từ chương trình đã tạo nên những chuyển biến tích cực, góp phần thay đổi diện mạo cuộc sống của người đồng bào sắc tộc ở địa phương.

 

Người dân buôn Tơng Klòng Dơrwàng hạnh phúc khi có được căn nhà sàn và bộ cồng chiêng mơ ước - ảnh: Bích Vân

 

Bảo tồn văn hóa truyền thống

Xã Lộc Tân thuộc địa bàn giáo xứ B’Sumrắc (giáo hạt Bảo Lộc) với 1.553 hộ dân, gồm các dân tộc anh em cùng sinh sống như Kinh, Tày, Nùng, Hoa, K’Ho, Cao Lan, Mường, Châu Mạ. Trong đó, người Châu Mạ chiếm đa số với tỷ lệ 51,8%. Ðối với người đồng bào, văn hóa nhà sàn, cồng chiêng vốn là “linh hồn” trong đời sống tinh thần của họ từ bao đời nay. Trong bối cảnh nhà xây, nhà gỗ dần thay thế nhà sàn, thì không gian sinh hoạt văn hóa của họ cũng ngày càng bị thu hẹp. Ða phần những người biết đánh cồng chiêng trong các buôn làng lại không có nguyên bộ để sử dụng do tục lệ “chia của” trong các gia đình. Riêng đối với người trẻ cũng không mấy mặn mà với văn hóa truyền thống trước sức hút của thời đại công nghệ 4.0, vả lại họ còn thường đi làm thuê ở xa. Nhận thấy những điều đó khi tiếp cận cộng đồng, chị Têrêsa Ka Riệp (nhân viên Ban Caritas giáo phận Ðà Lạt) đã quyết định viết tiểu dự án “Khôi phục văn hóa truyền thống” ở buôn Tơng Klòng Dơrwàng (thôn 2) vào tháng 7.2019 và được Caritas giáo phận chấp thuận vào tháng 8.

Từ dự án của cô gái trẻ, mơ ước của buôn làng về căn nhà sàn truyền thống và bộ cồng chiêng đã trở thành hiện thực. Theo đó, ban Caritas giáo phận đã ủng hộ 362 ngày công làm nhà sàn và bộ cồng chiêng trị giá 27 triệu đồng. Ðể làm nên “căn nhà sàn mơ ước”, hơn 30 người từ thanh niên trai tráng đến những “ông già” 60 tuổi đã cùng nhau đội nắng, dầm mưa, mặc cho vắt cắn để đi tìm nguyên vật liệu cần thiết trong rừng sâu. Tìm kiếm đã vất vả, đến lúc vận chuyển mới thật là kỳ công. Từng bó lá mây (dùng làm mái nhà) với trọng lượng 30kg/bó đã được những người lớn tuổi, dạn dày kinh nghiệm đi rừng tỉ mỉ đan lại như những bím tóc, mới có thể đưa về làng một cách thuận lợi. Sau 4 ngày tìm đủ vật liệu, dân làng lại hợp sức làm nên ngôi nhà sàn (dài 10 mét, rộng 4 mét) trên vườn chè của gia đình anh Giuse K’Dim. Căn nhà xinh xắn, có bàn thờ Chúa ở gian chính giữa, được khánh thành vào ngày 19.10.2019 trong niềm vui mừng khôn tả của bà con trong buôn sau một tháng lao động miệt mài. Theo cảm nhận của người thiết kế là ông Giuse K’Brồng, 54 tuổi: “Ðó là ngày chúng tôi hạnh phúc đến rơi nước mắt, được cùng nhau múa cồng chiêng và tâm sự thâu đêm suốt sáng trong căn nhà sàn truyền thống từng mơ ước. Buôn làng tôi được như thế này, là nhờ cha xứ và Caritas giáo phận đã thương yêu hết lòng, giúp chúng tôi có nơi sinh hoạt cộng đồng nhằm giữ gìn bản sắc văn hóa truyền thống của đồng bào mình”. Từ khi có nhà sàn, 2 tuần 1 lần vào các buổi chiều Chúa nhật (15 giờ đến 17 giờ), dân làng buôn Tơng Klòng Dơrwàng lại có dịp xúng xính trang phục truyền thống, cùng nhau đốt lửa, đánh cồng chiêng, múa hát và trao đổi những tâm tình trong cuộc sống thường nhật.

Bên cạnh những buổi sinh hoạt thường lệ, nhà sàn cũng là nơi diễn ra các hoạt động văn hóa truyền thống như mừng tỉa lúa (tháng 5), mừng lúa tươi tốt (tháng 7), mùa thu hoạch (tháng 10), mừng lúa mới và Giáng Sinh (tháng 12), Tết Nguyên đán… Theo nghệ nhân Ða Minh K’Vệ: “Các hoạt động này được khơi gợi lại để con cháu hiểu hơn về truyền thống văn hóa dân tộc mình”. Ngay như gia đình ông, 3 người con trai trẻ tuổi đều không biết đánh  cồng chiêng, mà chỉ thích… uống rượu trắng. Trong nhà không có bộ cồng chiêng nào, nên người nghệ nhân cũng chẳng thể giúp con làm quen với loại nhạc cụ đặc trưng này. Tục lệ chia cồng chiêng làm của hồi môn trong các gia đình khiến mỗi bộ (6 chiếc) dần lạc mất nhau. Ðiểm đặc biệt của loại nhạc cụ này là nếu 1 trong 6 chiếc bị thay thế bởi 1 chiếc từ bộ khác, cũng không sử dụng được vì mỗi bộ được thiết kế trong cùng một hệ thống âm điệu thống nhất. Chưa kể, mỗi chiếc cồng chiêng trị giá bằng một con trâu, nên để sắm được một bộ trọn vẹn không phải là điều dễ dàng. Ðó cũng là lý do mỗi lần cần dùng, buôn làng phải mượn bộ cồng chiêng của giáo xứ. Từ khi có nhà sàn, ông K’Vệ đã nghĩ ra cách “ôn lại các bài cồng chiên truyền thống trong những dịp họp mặt và sẵn sàng dạy người trẻ đánh cồng chiêng hoặc bất cứ loại nhạc cụ nào các em yêu thích”. Với ước ao các con được tiếp cận văn hóa truyền thống, anh Giuse K’Dim (người tình nguyện hiến đất làm nhà sàn) kỳ vọng: “Nơi đây sẽ là cái nôi để con cái chúng tôi học hỏi, yêu mến, gìn giữ truyền thống tốt đẹp của đồng bào mình”.

 

Nuôi trùn quế tăng thu nhập

Trên địa bàn thôn 2, bên cạnh mô hình bảo tồn văn hóa truyền thống, còn có tiểu dự án nuôi trùn quế giúp người dân tăng thêm thu nhập tại buôn Dròng Dạ, cũng do chị Têrêsa Ka Riệp phụ trách. Một trong 6 hộ dân tham gia là gia đình ông Giuse K’Brồng (người thiết kế nhà sàn truyền thống). Dẫn chúng tôi vào xem chỗ nuôi trùn quế bên cạnh chuồng gà sau gian bếp nhỏ, người đàn ông 54 tuổi cho hay, ông và các hộ dân đã được Caritas hướng dẫn kỹ thuật một cách tường tận nên mạnh dạn thực hiện. Ban đầu, các hộ nuôi 15 kg trùn quế thử nghiệm bằng thùng xốp từ nguồn phân bò phế thải. Riêng hộ ông K’Brồng nuôi 20kg để làm nguồn thức ăn cho gà thả vườn. Theo quan sát của ông K’Brồng, sau 10 đến 15 ngày, phân bò trộn với trùn quế sẽ phân hủy thành phân vi sinh, làm phân bón rất tốt cây trồng, không gây ảnh hưởng đến môi trường.

Kinh nghiệm từ 4 đợt nuôi trùn quế thành công, ông K’Brồng thấy rằng nguồn thức ăn tự nhiên này có chi phí rẻ hơn thức ăn công nghiệp hoặc ngô, lúa, gà lại lớn nhanh, thịt dai và ngọt. Ðặc biệt, khi được nuôi bằng trùn quế, gà có sức đề kháng tốt, ít bị dịch bệnh. Sau mỗi đợt nuôi, vợ chồng ông K’Brồng cho xuất chuồng khoảng 50 con gà ta với trọng lượng 3kg-4kg/con, giá bán lẻ 100.000 đồng/kg, giá sỉ 80.000 đồng/kg. Không chỉ cho thu nhập, nguồn phân vi sinh từ mô hình này còn giúp gia đình ông có phân bón rau và vườn cà phê tươi tốt. Từ hiệu ứng bước đầu, mô hình nuôi trùn quế kết hợp nuôi gà thí điểm tại buôn Dròng Dạ đã truyền được cảm hứng cho các hộ dân lân cận về một phương thức mới dễ thực hiện nhưng có hiệu quả, góp phần cải thiện kinh tế gia đình và hướng tới sản xuất nông nghiệp sạch.

Ông Giuse K’Brồng giới thiệu chuồng nuôi trùn quế mang lại nguồn thu nhập cho gia đình - ảnh: BíchVân

 

Nước ngọt về làng và vườn cà phê gây quỹ

Trên địa bàn thôn 3 xã Lộc Tân, tình trạng thiếu nước ngọt sử dụng trong sinh hoạt khiến người dân ở buôn Tơng Jràng Jrềng khổ sở trong nhiều năm. Những giếng đào thủ công có độ sâu từ khoảng 22 mét đến 30 mét, nhưng đến mùa khô vẫn trơ đáy. Thiếu nước, các hộ gia đình không dám chăn nuôi gia súc, gia cầm; không thể làm nhà vệ sinh; chén ăn xong không thể rửa; nước vo gạo phải để dành rửa rau rồi lại tưới cây. Không có nước tắm giặt, người dân đi làm ở đâu thì tranh thủ tắm ở đập, ở suối rồi mới về nhà. Cách duy nhất để có nước ăn uống là các hộ gia đình chia nhau lấy nước thành 2 ca, từ đến 2-3 giờ, hoặc 5 giờ sáng, vì đó là lúc mực nước giếng dâng lên cao. Thương bà con vất vả, hai nhân viên ban Caritas giáo phận là chị Têrêsa Ka Riệp và chị Maria Ka Huyễn đã cùng nhau lập tiểu dự án “Nước sạch thôn 3 Lộc Tân” với tổng kinh phí 107 triệu đồng. Hai năm qua, kể từ khi có nước sạch về làng, 30 hộ dân buôn Tơng Jràng Jrềng đã được “giải thoát” khỏi tình trạng thiếu nước kinh niên.

Cũng trên địa bàn thôn 3, trong 2 năm qua chị Maria Ka Huyễn là người chủ trì tiểu dự án và đồng hành với nhóm người trẻ buôn B’Su Mangly canh tác hai vườn cà phê xen canh, với kỳ vọng đem lại lợi ích thiết thực cho đời sống của người dân nơi đây, nhất là người trẻ. Cùng Ka Huyễn và một số người trẻ đến thăm vườn, trong mắt chúng tôi là vườn cà phê xanh mướt với 1.370 cây đã cho lượt bói trái đầu tiên, xen lẫn những gốc chè xanh cho thu hoạch đều đặn 2 lần mỗi tháng. Ðể có được khu vườn tươi tốt như ngày hôm nay, cách đây 2 năm, nhóm canh tác được hình thành và tự nguyện đóng góp kinh phí mua cây giống, rồi cùng nhau trồng trọt, chăm bón vào các ngày Chúa nhật hằng tuần. Trưởng nhóm Augustinô K’Pháp cho biết, chăm vườn vào ngày nghỉ giúp thanh niên trong buôn hạn chế tình trạng chè chén, cùng nhau lao động để giữ đất do ông cha khai thác từ xưa và hướng đến tạo nguồn quỹ hỗ trợ các gia đình trẻ vay vốn không lãi suất.

Dự án nước sạch giúp dân làng buôn Tơng Jràng Jrềng thoát khỏi tình trạng thiếu nước vào mùa khô - ảnh: Bích Vân 

 

 

Ðánh giá cao kết quả từ Chương trình Phát triển tự dân, ông Giuse K’Wàm (trưởng thôn 2, xã Lộc Tân) khẳng định: “Chương trình đã góp phần làm thay đổi diện mạo của thôn làng ở địa phương trong nhiều năm qua”. Trước đây, đồng bào chủ yếu chỉ làm nương, phát rẫy. Kể từ khi tham gia chương trình, họ đã được học hỏi nhiều kinh nghiệm để tăng gia sản xuất, tăng nguồn thu nhập cho gia đình như trồng cà phê xen canh cây ăn trái, trồng rau hữu cơ, nuôi trùn quế kết hợp nuôi gà… Trong đó, biện pháp trồng cà phê xen canh cây ăn trái (bơ, sầu riêng, chanh, chè) giúp các hộ dân có nguồn thu quanh năm, chấm dứt tình trạng bấp bênh khi trồng chuyên canh cà phê đến mùa thu hoạch bị rớt giá khiến người dân lao đao. Vui trước những đổi thay trong đời sống của buôn làng, ông K’Wàm đặc biệt khen ngợi: “Chương trình Phát triển tự dân đã gây ý thức cho người dân về nỗ lực giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc qua mô hình làm nhà sàn, tái hiện các hoạt động văn hóa truyền thống, văn hóa cồng chiêng và các nghề truyền thống như đan gùi, dệt thổ cẩm”. Từ mô hình nhà sàn ở thôn 2, vị thủ lĩnh của thôn nói, chính quyền địa phương dự kiến sẽ làm nhà sàn để tạo điểm sinh hoạt văn hóa tập trung cho người dân, góp phần gìn giữ văn hóa sắc tộc một cách bền vững.

 

Chị Maria Goretti Đinh Thị Hồng Phúc (Phó Giám đốc ban Caritas giáo phận Đà Lạt) cho biết, Chương trình Phát triển tự dân (PLD) được khởi sự từ năm 2016, với mục tiêu lấy người dân làm trung tâm và là tác nhân tạo ra sự thay đổi. Đến nay đã có cộng đồng tại 18 thôn, thuộc 11 xã trong tỉnh Lâm Đồng được ban Caritas hướng dẫn, hỗ trợ thực hiện chương trình PLD. Khi tham gia, nông dân được đi tham quan, học hỏi các mô hình sản xuất hiệu quả trong tỉnh, trong nước và nước ngoài. Nguồn kiến thức thu thập được là nền tảng giúp người dân thực hiện hiệu quả các mô hình sản xuất rau hữu cơ, trồng cà phê để cỏ dưới gốc, chế biến phân sinh học, ủ thức ăn cho bò, nuôi trùn quế, trồng cây che bóng mát, sản xuất nông lâm kết hợp… Nhờ đó, thu nhập của các nhóm tham gia ngày càng ổn định hơn, cộng đồng dân cư đoàn kết hơn, tạo được kênh tiêu thụ sản phẩm do chính bà con sản xuất. Nhằm nâng cao giá trị các sản phẩm của người dân, vào ngày 11.10.2019, ban Caritas đã ra mắt Hệ thống đảm bảo có sự tham gia của mạng lưới nông dân Caritas Đà Lạt (CFGS- Caritas Dalat Farmers’Guarantee System). Đây là cơ sở chứng nhận cho các nhóm nông dân sản xuất theo đúng quy trình từ khâu chọn giống, canh tác, nguyên vật liệu để cho ra những sản phẩm an toàn, chất lượng. Bên cạnh đó, các cộng đồng còn chủ động thực hiện những công trình dân sinh như làm đường bê tông ở Đinh Trang Hòa, TuTra; làm bến đò giúp dân qua sông miễn phí; xây dựng hệ thống đưa nước sạch dài 3000m từ núi đồi về cho buôn làng sử dụng… Đặc biệt, tại xã Lộc Tân, bà con còn chung tay dựng nhà sàn truyền thống nhằm bảo tồn văn hóa đặc trưng của dân tộc mình.

 

 

Bích Vân

Ý kiến bạn đọc ()
Tin khác
Xem thêm