Chủ trương của Giáo hội Công giáo về bảo vệ môi trường sinh thái và những hoạt động của giáo dân Cần Thơ

1. Chủ trương của các Giáo Hoàng về môi trường

Trong những thập niên cuối của Thế kỷ 20 và đầu Thế kỷ 21, các vị Giáo hoàng với cương vị Giáo chủ Công giáo thế giới đã thể hiện sự quan tâm đến vấn đề môi trường sinh thái một cách rất đặc biệt.

Đức Giáo Hoàng Phaolô VI cho rằng sự biến đổi môi trường sinh thái ngày nay là hậu quả bi thảm của hoạt động không kiểm soát của con người, do các hoạt động khai thác vô tội vạ thiên nhiên, con người phải đối mặt với những nguy hiểm do sự tàn phá thiên nhiên gây nên, và con người trở thành tế vật cho việc tàn phá của mình. Ngài đã kêu gọi khẩn cấp phải chuyển đổi triệt để thái độ của nhân loại đối với môi trường.

Đức Giáo Hoàng Gioan Phaolô II đã cảnh báo rằng sự tàn phá môi trường sinh thái của con người đã rất trầm trọng, vì con người đã không nhìn vũ trụ với một ý nghĩa nào khác, ngoài mục đích khai thác và lạm dụng. Ngài kêu gọi toàn thế giới phải có một sự chuyển đổi về mặt sinh thái. Ngài cũng đưa ra nhận định con người dấn thân quá ít để gìn giữ những điều kiện luân lý cho một sinh thái thật nhân bản.

Đức Giáo Hoàng Bênêđictô XVI trong Thông điệp Caritas in veritate, đã viết: “Cách thức con người xử sự với môi trường, sẽ ảnh hưởng đến cách con người xử sự với chính mình, và ngược lại. Vì thế, xã hội hiện tại phải cẩn thận xem lại cách sống của mình, cách sống mà trong nhiều vùng trên trái đất thường hướng về chủ nghĩa hưởng lạc và tiêu thụ và không quan tâm đến những điều tai hại từ đó gây nên [122]. Chúng ta cần có một sự thay đổi tâm thức, giúp đón nhận những cách sống mới; “trong đó, những yếu tố xác định cho việc chọn lựa, tiết kiệmvà đầu tư sẽ là việc tìm chân thiện mỹ, cũng như sự hiệp thông với những người khác để có sự tăng trưởng chung” [123]. Mọi việc gây tổn thương tình liên đới và huynh đệ dân sự sẽ đưa đến tai hại cho môi trường, cũng như những tai hại môi trường đến phiên mình lại gây ra những khó khăn cho các mối liên hệ xã hội. Đặc biệt trong thời đại chúng ta, thiên nhiên đã hội nhập vào sự năng động xã hội và văn hóa sâu xa đến độ không còn là dữ kiện độc lập nữa. Việc sa mạc hóa nhanh chóng và lâm vào cảnh khổ của nhiều vùng nông nghiệp là hậu quả của nghèo đói và chậm tiến của dân chúng sống nơi đó”.(mục 51)

Đức Giáo Hoàng Phanxicô, hai năm sau lễ đăng quang, đã ban hành Thông điệp Laudato si’ ngày 24.5.2015, về “Chăm sóc ngôi nhà chung”. Đây là một Thông điệp chuyên đề về môi trường sinh thái đề cập đến nhiều chiều kích liên quan vấn đề môi trường trên thế giới. Thông điệp Chăm sóc ngôi nhà chung vừa mang tính lý luận, thần học sâu sắc, vừa mang tính thực tiễn, đã đề xuất những giải pháp hữu ích cho nhân loại, có tính khả thi cho Công giáo thế giới.

Để tinh thần Thông điệp Chăm sóc ngôi nhà chung của Giáo hoàng Phanxicô đi vào cuộc sống, một số văn bản của các Bộ thuộc Tòa thánh Vatican đã được ban hành để hướng dẫn thực hiện; nhiều cuộc hội thảo tầm cỡ thế giới và khu vực; nhiều lớp tập huấn đã được tổ chức; Bộ môn Thần học - Sinh thái (Eco-theology), với 3 giai đoạn: Hoán cải (Conversion), Hiệp thông (Communion) và Canh tân (Renewal), được hình thành nhằm mục đích giúp thay đổi niềm tin, thái độ và hình thành mẫu thức hành vi mang tính sinh thái. Trong lịch Công giáo toàn cầu đã dành 1 tháng trong năm cầu nguyện cho người sống thân thiện với môi trường. Đức Giáo Hoàng Phanxicô chọn ngày 1.9 hằng năm là ngày cầu nguyện cho sự chăm sóc thiên nhiên. Vào tháng 5.2020, Tòa Thánh Vatican đã phát động Năm Sinh Thái (anno ecologico) nhân dịp kỷ niệm 5 năm công bố Thông điệp Laudato si’ của Đức Giáo Hoàng Phanxicô. Trong Năm Sinh Thái, Bộ Phát triển nhân bản toàn diện đã đề ra nhiều sáng kiến nhắm phổ biến và thực thi các giáo huấn của Giáo hoàng về việc bảo vệ môi trường. Mặc dù bị khủng hoảng về y tế do đại dịch Covid-19, tuần lễ “Laudato si”, từ ngày 16 đến 24.5.2020, do Vatican tổ chức đã diễn ra nhiều cuộc hội thảo về môi trường. Có thể nói đứng trước cuộc khủng hoảng về môi trường hiện nay, Thông điệp Chăm sóc ngôi nhà chung của Đức Phanxicô đã cung cấp những chỉ nam cho hành trình của Công giáo thế giới nhằm bảo vệ môi trường và xây dựng cuộc sống nhân bản, huynh đệ, an bình và lâu bền hơn.

2. Hội đồng Giám mục Việt Nam về vấn đề bảo vệ môi trường sinh thái

Sau 1 năm Thông điệp Chăm sóc ngôi nhà chung được ban hành, Thư Chung 2016 của Hội đồng Giám mục Việt Nam gởi cộng đồng Dân Chúa, tuy không nêu tên của Thông điệp Chăm sóc ngôi nhà chung, nhưng tinh thần của Thông điệp này được vận dụng và thể hiện khá đậm nét trong Thư chung 2016. Thư chung 2016 đã đưa ra nhận xét về “Tình hình đất nước hiện nay”, bên cạnh những thành tựu đã đạt được, cũng có những băn khoăn, lo lắng. Về vấn đề môi trường, Thư chung 2016 đã bày tỏ sự “lo lắng trước tình trạng ngập mặn ở đồng bằng sông Cửu Long, hạn hán tại các tỉnh Tây Nguyên, thảm họa môi trường biển tại miền Trung! Đó là chưa kể đến mối đe dọa hằng ngày từ các thực phẩm bẩn và độc hại, có thể ngay trong các quầy hàng và trên bàn ăn của mỗi gia đình”. Thư Chung 2016 đánh giá nguyên nhân khách quan, nguyên nhân chủ quan, và với tinh thần đối thoại đã “Ước mong nhà cầm quyền lắng nghe những nguyện vọng chính đáng của người dân cũng như những góp ý chân thành của các nhân sĩ, trí thức, để thực sự xây dựng một xã hội công bằng, dân chủ và văn minh mà mọi người mong ước”. Thư chung 2016 đã xác định trách nhiệm của người Công giáo trước hiện tình môi trường của đất nước và nhắc nhở giáo dân:

“… Tiết kiệm nước, dùng loại đèn ít tiêu hao năng lượng, tắt điện khi không sử dụng, không đốt hoặc xả rác, không xử lý chất thải bừa bãi, không sử dụng hóa chất độc hại trong canh tác và sản xuất… Hãy góp phần vào việc lành mạnh hóa xã hội bằng những chọn lựa và hành động nhỏ bé trong công việc và trách nhiệm hằng ngày của mình, cá nhân cũng như gia đình. Với ơn Chúa, anh chị em hãy can đảm sống theo lương tâm ngay thẳng giữa những cám dỗ, trở thành khí cụ bình an của Chúa trong mọi hoàn cảnh, thành muối ướp cho nền văn minh tình thương và văn hóa sự sống thay cho lối sống mang nặng hận thù và chết chóc”. (Mục 3)

Nhìn chung, Thư Chung 2016 của Hội đồng Giám mục Việt Nam đã thể hiện tinh thần Thông điệp Chăm sóc ngôi nhà chung của Đức Giáo Hoàng Phanxicô, tiếc là vấn đề “Thần học - sinh thái”, vấn đề “giáo dục để xây dựng nếp sống đạo vì môi trường, tạo liên kết giữa con người và môi trường, chuyển đổi môi sinh” chưa được đề cập trong Thư chung 2016.

Riêng tại giáo phận Cần Thơ và giáo phận Long Xuyên, Thông điệp Chăm sóc ngôi nhà chung đã được triển khai học tập trong các cuộc tĩnh tâm, các lớp thường huấn của linh mục. Các linh mục hạt trưởng đã phối hợp với Ủy Ban Đoàn Kết Công giáo thành phố Cần Thơ triển khai Chương trình ký kết giữa Mặt trận Tổ quốc, Sở Tài nguyên Môi trường và các tôn giáo trong bảo vệ môi trường, tập trung xây dựng các mô hình kiểu mẫu. Ngay từ đầu tháng 12.2016, các giáo huấn hàng tuần của giáo phận Cần Thơ có những thực hành cụ thể:

Tuần thứ I Mùa vọng: học tập và thực hành về Bảo vệ ngôi nhà chung từ gia đình để cùng nhau kiến tạo gia đình thành địa chỉ xanh, những việc làm cụ thể là không xả rác bừa bãi; không hút thuốc; không sử dụng các chất độc hại trong chăn nuôi, trồng trọt; không xả trực tiếp chất thải của gia súc ra môi trường; không lãng phí điện, nước, xăng dầu; không phát loa nhạc quá lớn, quá khuya trong khi đám tiệc.

Tuần thứ II Mùa vọng: học tập và thực hành Bảo vệ ngôi nhà chung ở khu, xóm; mọi người góp phần loại trừ ô nhiễm nguồn nước; Ban trị sự khu (Xóm đạo) vận động mọi người khai thông là sạch cống rãnh, đường thoát nước trong khu, xóm.

Tuần thứ III Mùa vọng: Học tập và thực hành việc Bảo vệ ngôi nhà chung; mỗi giáo xứ phát động mọi người cộng tác để xây dựng “Giáo xứ gương mẫu, điển hình trong giữ gìn và bảo vệ môi sinh”; thu gom rác thải; trồng cây xanh trong khuôn viên nhà thờ.

Tuần thứ IV Mùa vọng: học tập và thực hành việc Bảo vệ ngôi nhà chung; tất cả mọi người trong giáo xứ phải làm giảm bớt ô nhiễm rác thải; tổ chức làm vệ sinh, dọn dẹp, thu gom rác thải tại các địa điểm công cộng trong giáo xứ. Những việc làm tương tự được thực trong những năm tiếp theo.

3. Thực hiện chủ trương, chính sách của Đảng, luật pháp của Nhà nước về bảo vệ môi trường

Ủy Ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam đã chỉ đạo Mặt trận Tổ quốc Việt Nam các địa phương vận động, hướng dẫn các tôn giáo tham gia bảo vệ môi trường sinh thái. Tại thành phố Cần Thơ, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam thành phố đã phối hợp với Sở Tài nguyên và Môi trường tổ chức tập huấn; thực hiện ký kết với 11 tổ chức tôn giáo trong thành phố (Phụ lục 1) về bảo vệ môi trường và ứng phó với biến đổi khí hậu; 9/9 quận, huyện, 85/85 xã phường, thị trấn xây dựng chương trình phối hợp và tổ chức ký kết với các tổ chức tôn giáo; 156 cơ sở thờ tự đăng ký thực hiện bảo vệ môi trường; 31 cơ sở thờ tự đăng ký xây dựng mô hình điểm. Thực hiện “Tháng hành động vì môi trường”. Ngày Môi trường thế giới 5.6.2017, Mặt trận Tổ quốc các cấp phối hợp với các tổ chức tôn giáo kiểm tra, đánh giá các mô hình đã đăng ký. Ban Thường trực Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam thành phố Cần Thơ đã tuyên dương các mô hình xuất sắc.

Một số mô hình của các tôn giáo nói chung, Công giáo nói riêng đã phát huy tác dụng như “xử lý rác thải ở nông thôn” của giáo xứ Trường Long, huyện Phong Điền; “Xây dựng lò đốt rác, trồng cây xanh, bình chữa cháy” tại Hảo Hòa Tự, phường Tân Lộc, quận Thốt Nốt của Ban Đại diện Phật giáo Hòa Hảo; Xây dựng và thực hiện đạt các tiêu chí “Sáng, xanh, sạch, đẹp” tại nhà thờ Chánh tòa Cần Thơ; vận động tín hữu: “Chung tay xây dựng thành phố Cần Thơ Sáng - Xanh - Sạch - Đẹp - Văn minh - Hiện đại và An toàn” gắn với thực hiện Phong trào “Toàn dân tham gia bảo vệ môi trường và đảm bảo an toàn giao thông” tại giáo xứ An Sơn của giáo hạt Vĩnh An.

Việc thực hiện Chương trình bảo vệ môi trường và ứng phó với biến đổi khí hậu được kết hợp, lồng ghép với Cuộc vận động “Toàn dân đoàn kết xây dựng nông thôn mới, đô thị văn minh”, “Người Việt Nam ưu tiên dùng hàng Việt Nam”, “Tôn giáo tham gia phát triển kinh tế, tích cực giúp nhau giảm nghèo bền vững, nâng cao đời sống, khuyến khích làm giàu chính đáng”… Tôn giáo tham gia xây dựng đời sống văn hóa, chăm lo sự nghiệp giáo dục, phát triển nguồn nhân lực, chăm sóc sức khỏe nhân dân; xây dựng gia đình văn hóa, phát huy truyền thống đền ơn, đáp nghĩa, tương thân, tương ái. Qua đó, xây dựng sự đoàn kết giữa các tôn giáo trong khối đại đoàn kết toàn dân tộc. Nhiều mô hình của các phong trào đã hình thành như: Mô hình “Xứ đạo, Họ đạo 3 không” của giới Công giáo huyện Vĩnh Thạnh; mô hình “Xây dựng Họ đạo an toàn về an ninh trật tự” ở khu vực 4, phường An Lạc, quận Ninh Kiều…

Kết luận

Công giáo là tôn giáo thế giới, có nguồn lực mạnh mẽ và đa dạng, tín hữu Công giáo đông đứng thứ II trên thế giới, cư trú khắp 5 châu lục. Công giáo là tôn giáo có tính thống nhất cao trên phạm vi toàn thế giới. Do đó, Thông điệp Chăm sóc ngôi nhà chung có ý nghĩa định hướng, chỉ đạo cho hoạt động Công giáo thế giới tham gia bảo vệ môi trường. Việc thực hiện Thông điệp Chăm sóc ngôi nhà chung của giới Công giáo thế giới được cộng hưởng bởi đức tin và tính thống nhất của Công giáo làm cho tinh thần của Thông điệp nhanh chóng lan rộng, đi vào chiều sâu và trở thành việc làm của Giáo hội toàn cầu. Tại thành phố Cần Thơ, sự hướng dẫn của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và vai trò nòng cốt của Ủy Ban Đoàn kết Công giáo làm cho các điển hình về bảo vệ môi trường của giới Công giáo nở rộ ở nhiều giáo xứ, và quan trọng hơn là bảo vệ môi trường đang trở thành việc làm thường xuyên của nhiều gia đình và giáo dân Công giáo.

(Lược đăng từ tham luận của tác giả Trần Hữu Hợp tại cuộc hội thảo “Tôn giáo với vấn đề bảo vệ môi trường sinh thái: Lý luận và thực tiễn” diễn ra ngày 24.6.2022, do trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia TPHCM tổ chức).

Trần Hữu Hợp

Hội đồng tư vấn về Dân tộc - Tôn giáo của UBMTTQVN TP. Cần Thơ