Những quy định mới liên quan đến hoạt động báo chí trên không gian mạng trong dự thảo Luật Báo chí (sửa đổi) là bước quan trọng, đáp ứng yêu cầu thích nghi của báo chí Việt Nam trước sự chuyển dịch mạnh mẽ của môi trường truyền thông. Việc pháp luật từng bước công nhận và điều chỉnh các sản phẩm báo chí trên không gian mạng cũng là xu thế tất yếu của thời đại.
Báo chí Việt Nam đang bước vào một môi trường truyền thông hoàn toàn khác. Ranh giới giữa báo chí, mạng xã hội, nền tảng công nghệ và các sản phẩm nội dung số ngày càng mờ đi. Công chúng không còn chỉ chờ đợi thông tin từ một tờ báo, chương trình phát thanh hay truyền hình, mà chủ động lựa chọn, chia sẻ và thậm chí tham gia sản xuất nội dung.
Trong bối cảnh đó, việc hoàn thiện hành lang pháp lý cho hoạt động báo chí trên không gian mạng không chỉ đơn thuần là bổ sung các quy định mới. Đây còn là bước thích ứng của báo chí trước những thay đổi sâu sắc về cách sản xuất, phân phối và tiếp nhận thông tin. Thực tế đặt các cơ quan báo chí trước nhiều sức ép. Công chúng ngày càng có nhu cầu tiếp nhận thông tin nhanh, ngắn, trực quan và đa nền tảng, trong khi nhiều tòa soạn vẫn loay hoay với bài toán mô hình hoạt động, nguồn thu, nhân lực và đầu tư công nghệ. Các nền tảng mạng xã hội liên tục thay đổi thuật toán, bổ sung tính năng, tích hợp trí tuệ nhân tạo (AI) và ngày càng chi phối thói quen tiếp nhận thông tin. AI còn đang làm thay đổi cả chuỗi giá trị sản xuất nội dung. Công cụ tìm kiếm có thể tổng hợp thông tin thành những câu trả lời hoàn chỉnh; các công cụ AI có thể tạo văn bản, hình ảnh, âm thanh và video trong thời gian rất ngắn. Khi người dùng có thể tiếp nhận thông tin mà không cần truy cập trực tiếp vào trang báo, lượng truy cập, quảng cáo và nguồn thu của báo chí truyền thống cũng chịu sức ép ngày càng lớn.
Tuy nhiên, chính trong môi trường ấy, báo chí chính thống lại có một lợi thế mà AI và mạng xã hội khó thay thế hoàn toàn: độ tin cậy, trách nhiệm xã hội và khả năng kiểm chứng thông tin. Khi tin giả, nội dung do AI tạo ra và thông tin thiếu kiểm chứng ngày càng phổ biến, công chúng càng cần những nguồn tin có trách nhiệm, được sản xuất qua quy trình biên tập và có cơ quan báo chí đứng ra chịu trách nhiệm. Đây chính là giá trị cốt lõi để báo chí chính thống giữ vị trí của mình trong không gian số.
Dự thảo Luật Báo chí (sửa đổi) vì thế mở thêm hành lang pháp lý để các cơ quan báo chí chủ động tham gia không gian số thay vì đứng ngoài cuộc. Việc xác lập rõ hơn quyền và trách nhiệm đối với hoạt động báo chí trên các nền tảng số cũng tạo điều kiện để các tòa soạn xây dựng hệ sinh thái truyền thông của riêng mình, thay vì chỉ phụ thuộc vào website truyền thống. Tuy nhiên, luật pháp chỉ tạo ra hành lang; đi được bao xa phụ thuộc vào năng lực của từng cơ quan báo chí. Trong giai đoạn mới, mạng xã hội cần được nhìn nhận không chỉ là nơi “chia sẻ lại” sản phẩm báo chí mà còn là một kênh tiếp cận công chúng chính thức. Các tòa soạn cần chủ động xây dựng, quản trị các kênh theo đúng quy định và có chiến lược nội dung phù hợp với từng nền tảng.
Quan trọng hơn, nhiều cơ quan báo chí phải giải quyết đồng thời ba bài toán cốt lõi: mô hình hoạt động, nền tảng số và nội dung. Chuyển đổi số không thể chỉ dừng ở việc đưa nội dung báo in lên website, mở thêm một tài khoản mạng xã hội hay mua một phần mềm AI. Đó phải là quá trình thay đổi tư duy quản trị, tổ chức lại quy trình sản xuất, đào tạo đội ngũ và sử dụng dữ liệu để hiểu công chúng. Trong đó, con người vẫn là yếu tố quyết định. Nhà báo trong môi trường số không chỉ cần kỹ năng viết mà còn phải hiểu dữ liệu, đa phương tiện, mạng xã hội, AI và các công cụ xác minh thông tin. AI có thể hỗ trợ nhà báo tìm kiếm, xử lý dữ liệu, dựng hình ảnh hay phân tích xu hướng, nhưng không thể thay thế trách nhiệm nghề nghiệp, khả năng kiểm chứng và bản lĩnh trước những vấn đề nhạy cảm của đời sống.
Cùng với đó, những quy định mới về quyền tác giả và quyền sở hữu nội dung báo chí cần được cụ thể hóa bằng các nghị định, thông tư hướng dẫn đủ rõ và khả thi. Đặc biệt, cần tính đến sự khác biệt giữa báo in, phát thanh, truyền hình, báo điện tử và các cơ quan báo chí địa phương. Nếu quyền sở hữu nội dung không được bảo vệ hiệu quả, việc các nền tảng hoặc công cụ AI khai thác, tổng hợp và tái sử dụng sản phẩm báo chí có thể tiếp tục làm suy yếu nguồn lực của tòa soạn. Báo chí Việt Nam bước vào môi trường số không còn là lựa chọn mà đã trở thành yêu cầu sống còn. Dự thảo Luật Báo chí (sửa đổi) có thể mở thêm cánh cửa pháp lý, nhưng để bước qua cánh cửa ấy, các cơ quan báo chí phải tự thay đổi. Không chỉ số hóa sản phẩm, mà phải số hóa tư duy; không chỉ chạy theo nền tảng, mà phải làm chủ chiến lược; không chỉ cạnh tranh bằng tốc độ, mà phải giữ lợi thế bằng sự chính xác, chiều sâu và niềm tin.
Trong một môi trường mà ai cũng có thể tạo ra nội dung, giá trị lớn nhất của báo chí chính thống có lẽ càng không nằm ở việc nói nhanh hơn tất cả, mà ở khả năng nói đúng, nói có trách nhiệm và tạo ra những giá trị mà công chúng có thể tin cậy. Đó cũng là nền tảng để báo chí Việt Nam không chỉ tồn tại trong môi trường số, mà có thể phát triển bền vững trong môi trường ấy.
Nguyễn Hà
Bình luận