Sáng 30.5.2026, tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn TPHCM, ngành Tôn giáo học đã tổ chức buổi sinh hoạt khoa học với chủ đề “Cách tiếp cận tôn giáo của Rudolf Otto”. Diễn giả trình bày là nữ tu tiến sĩ Nguyễn Thị Tường Oanh (dòng Nữ tu Đức Maria Ingelmunster, Bỉ), Giáo sư Đại học Công giáo Leuven (Bỉ), đồng thời là giảng viên thỉnh giảng tại ĐHQG-TPHCM.
Theo TS. Nguyễn Thị Tường Oanh, học giả người Đức Rudolf Otto (1869 - 1937) là người sống giữa làn sóng tư tưởng của thời Hiện đại (Modernism) trong giai đoạn châu Âu ngày càng đề cao khoa học, lý trí và kinh nghiệm thực tế. Nếu thời Cổ đại và Trung cổ thường xem Thiên Chúa hay thế giới siêu việt là trung tâm giải thích thực tại, thì từ thế kỷ XVII, trọng tâm dần chuyển sang chính con người. Quá trình thế tục hóa diễn ra mạnh mẽ khi các ngành khoa học dần tách khỏi thần học, và ngành Tôn giáo học cũng ra đời trong bối cảnh đó.
Là một trí thức hấp thụ tinh thần khoa học hiện đại nhưng vẫn giữ đời sống tâm linh, Rudolf Otto đã chọn một con đường trung dung. Ông không khước từ khoa học, nhưng cũng không giản lược tôn giáo thành một hiện tượng thuần xã hội hay tâm lý. Từ đó, ông đặt ra câu hỏi cốt lõi rằng nếu nghiên cứu tôn giáo, liệu chỉ dựa vào lịch sử và văn bản thôi đã đủ hay chưa?.
Để giải bài toán này, Otto phát triển phương pháp Hiện tượng học tôn giáo. Khác với phương pháp phê bình lịch sử vốn chỉ tập trung vào niên đại hay lịch sử, Otto chọn cách tiếp cận đồng đại, tức là tập trung vào những gì đang diễn ra trước mắt như cách con người cầu nguyện hay lý do nghi lễ chạm đến cảm xúc. Phương pháp này vận dụng hai nguyên tắc cốt lõi: thứ nhất là tạm gác lại phán xét để nghiên cứu khách quan hiện tượng, không vội kết luận đúng sai; thứ hai là nhìn vào bản chất bằng trực giác và đồng cảm để thấu hiểu cốt lõi ẩn sau mỗi trải nghiệm tâm linh.
Tư tưởng này được thể hiện rõ nhất trong tác phẩm kinh điển “Cái thiêng”. Otto lập luận rằng bản chất tôn giáo không nằm ở thể chế, giáo luật, mà ở trải nghiệm sâu xa của con người về đấng Thiêng liêng. Trải nghiệm này mang tính lưỡng hợp, được ông đúc kết qua khái niệm nổi tiếng Mysterium tremendum et fascinans. Một mặt, con người cảm thấy kính sợ, nhỏ bé trước thực tại siêu việt lớn lao; mặt khác, thực tại ấy lại có sức quyến rũ, cuốn hút mãnh liệt. Chính cảm nghiệm nội tâm vừa run rẩy vừa say mê này đã thôi thúc nhân loại dựng đền đài, sáng tác thơ ca, và hình thành đời sống tôn giáo trong lịch sử.
Dù tư tưởng của Otto từng gặp phản biện vì quá nhấn mạnh trải nghiệm cá nhân mà nhẹ tay với các yếu tố cấu trúc xã hội hay giáo lý, nhưng không thể phủ nhận tầm ảnh hưởng sâu rộng của ông tại Mỹ, Nhật Bản và trong các ngành Hiện tượng học, Tâm lý học tôn giáo.
Buổi sinh hoạt gợi mở cách tiếp cận tôn giáo hôm nay: bằng lý trí khoa học, nhưng luôn cần sự thấu cảm trước những trải nghiệm tinh thần sâu kín của con người.
Hoàng Quân - Huy Anh
Bình luận