Đua ngựa ở Sài Gòn qua những dòng ký ức

Môn đua ngựa chuyên nghiệp đã qua thời vàng son từ lâu. Ngựa đua đã tháo vó, nài ngựa đã thu roi, nhưng mỗi khi đi ngang khu vực trường đua Phú Thọ xưa, người hoài cổ vẫn thấy chút nao nao. Lật những trang sách báo cũ đã phủ bụi thời gian, đọc lại vài thông tin thú vị về một hình thức giải trí, thể thao của người Sài Gòn ngày nào, lòng bỗng chợt xao xuyến.

Đua ngựa du nhập vào Sài Gòn cách đây gần 2 thế kỷ, trong Sài Gòn - Chợ Lớn: Thể thao và báo chí trước 1945, tác giả Nguyễn Đức Hiệp đã viết về dấu mốc này: “Theo tờ Le Monde Illustré xuất bản ngày 19.3.1864, các binh lính thuộc pháo binh hải quân đã giải khuây bằng cách đua ngựa với nhau nhân ngày lễ thánh Barbe (Sainte Barbe) năm 1864 - vị thánh được coi là đấng bảo trợ cho pháo binh. Và khoảng hai năm sau, nhân hội chợ nông nghiệp và kỹ nghệ tổ chức ở Sài Gòn, các cuộc đua ngựa đã được tổ chức. Đây được xem là cuộc đua ngựa chính thức đầu tiên của thành phố”. Còn ở cuốn Bến Nghé Xưa, nhà văn Sơn Nam cũng miêu tả các nài ngựa người Việt thời xưa mặc áo dài đen, đầu chít khăn đen, cưỡi ngựa loại nhỏ con. Những buổi đua ngựa khá hấp dẫn, được các báo tường thuật là đám đông người vui vẻ, quang cảnh sôi nổi với các kỵ mã cùng những người dân An Nam; các viên quan thì ngồi trên kiệu sang trọng; và có cả những người Cam Bốt qua coi hay chơi.

Cũng theo Nguyễn Đức Hiệp trong sách đã dẫn, Hội đua ngựa Sài Gòn phải thành lập trước năm 1888, vì năm 1888 đã ghi nhận có nhiều cuộc đua ngựa quy mô lớn ở sân đua ngựa góc đường Legrand de la Liraye và Thuận Kiều (tức đường Điện Biên Phủ và Cách Mạng Tháng Tám ngày nay - NV). Người Việt gọi sân này là Vườn Bà Lớn, cạnh Đồng Mả Ngụy (ngã sáu Công trường Dân chủ bây giờ). Nhà nghiên cứu Nguyễn Đình Tư cũng cho biết, khi người Pháp mới chiếm đóng Sài Gòn, họ đã thành lập bãi bắn trọng pháo và kèm theo đó là trường đua ngựa để có thú vui giải trí. Về việc nuôi và huấn luyện ngựa đua, ngay thời gian đầu đã có những chủ ngựa người Việt nổi danh như ông Bình, ông Thu; nài ngựa tên Hiệp, Đẹp, Nhiêu, Huệ… Báo chí khi ấy thường xuyên dành những trang tường thuật về các giải đua ngựa. Đặc biệt năm 1888 có “Giải vua Cam Bốt”, nhân dịp vị vua nước này viếng thăm Sài Gòn.

Đua ngựa khởi thủy là cuộc chơi của các quý tộc và giới thượng lưu, giá vé vô cửa để coi khá cao. Dần dà, đã lan dần trong dân chúng và trở nên niềm đam mê của nhiều thành phần khác nhau, tất nhiên có cả quần chúng lao động. Lúc này cũng xuất hiện việc “cá ngựa”, dưới hình thức cược xem ngựa nào chiến thắng trong từng cuộc đua. Ngoài nguồn thu vé vào cửa thì cá ngựa cũng đem về doanh số đáng kể cho hội đua ngựa, chủ ngựa… Cũng từ đây, luật về đua ngựa ra đời, ban hành năm 1891; sau đó có Nghị định 19.4.1906 của toàn quyền Đông Dương, cho phép luật được thi hành trên cả ba nước Việt - Lào - Cam Bốt. Học giả Vương Hồng Sển trong sách Sài Gòn Năm Xưa kể, cùng năm 1906, một thương gia người Pháp tên Jean Duclos sống ở Sài Gòn đã đem một số ngựa giống Ả-rập tốt mã, lớn con, chạy đua giỏi… đến vùng đất Sài Gòn - Chợ Lớn. Chính quyền Pháp đã không còn xem đua ngựa là môn thể thao tranh tài giải trí, mà là một hình thức cờ bạc phải thu thuế, nên ra các Nghị định về đua ngựa vào ngày 15.11.1906 - cho phép mở trường đua ngựa ở Sài Gòn, và Nghị định ngày 22.1.1907 - mở thêm trường đua ngựa ở Sóc Trăng; năm 1912, lại có một Nghị định chung, áp dụng điều lệ cho các hội đua ngựa và việc điều hành cá ngựa. Những chủ ngựa nổi danh thời kỳ này là ông Huỳnh Kim Long, Võ Văn Thơm, Trương Văn Bền, Nguyễn Phan Long, Lê Quang Trinh, Tạ Quang Vinh… Họ làm giàu từ nghề nuôi và đua ngựa.

Có một sự kiện xảy ra năm 1929, khi quân đội thời đó muốn lấy lại đất trường đua ở gần Đồng Mả Ngụy. Sau nhiều cuộc bàn thảo, thương lượng giữa hội đua ngựa, quân đội và chính quyền thành phố, đã có một giải pháp thỏa đáng cho các bên, là đổi khu trường đua cũ lấy khu đất ở Phú Thọ Hòa - cũng của quân đội - để xây trường đua mới, gọi là trường đua Phú Thọ, rộng 40 hecta, khánh thành năm 1932, được đánh giá là trường đua ngựa lớn nhất châu Á đương thời. Các cuộc đua ngựa được tổ chức ở đây với các cự ly khác nhau, nhưng chủ yếu vẫn là một số cự ly cơ bản  800m, 1000m, 1.200m, 1.700m, 2.400m và 3.000m. Báo Lục Tỉnh Tân Văn số ra ngày 17.4.1932 tường thuật nguyên văn như sau: “Cái trường đua ngựa cũ, ở đường Verdun (Sài Gòn) lập ra mấy mươi năm nay như ai ấy đều biết, ngày nay nó đã hóa ra cũ kỹ chật hẹp, không xứng đáng một cái trường đua của địa phương Chợ Lớn - Sài Gòn nữa, bởi vậy hội đua ngựa đã cất một cái trường đua mới trong Chợ Lớn, trên sân máy bay Phú Thọ hồi trước. Ngày Chúa nhựt 6 Mars 1932, nhơn có độ hội Grand Prix de Saigon và xổ số Cash Sweep, nên hội đua ngựa đã làm lễ lạc hành trường đua mới Phú Thọ, có quan Thống đốc Nam Kỳ, các quan văn võ Tây - Nam và bá tánh đến chứng kiến đông lắm. Từ rày về sau, người ta sẽ đua ngựa tại trường đua mới này, chớ không đua ở chỗ cũ nữa”.

Không khí trường đua ngựa của Sài thành cũ hẳn rất đặc biệt, nên trong văn chương cũng nhắc đến. Nhà văn Hồ Biểu Chánh trong Ăn theo thuở ở theo thời in năm 1935 đã có những dòng tả chuyện đi coi đua ngựa sống động ở trường đua Phú Thọ - qua nhân vật của mình: “Khi mới vô, thầy Phát tưởng rằng thiên hạ vì muốn coi ngựa chạy đua nên chịu tốn tiền đến coi chơi như coi hát, hay là coi đá banh. Té ra ngồi đợi một lát, thầy dòm coi thiên hạ bàn luận, đi coi ngựa, hỏi tên nài, rồi chen nhau mua giấy; kẻ cá con ngựa số một năm mười đồng, người cá con ngựa số khác năm ba chục, có người lại dám cá tới năm ba trăm; đờn bà cũng mua giấy cá bạc chục như đờn ông; người cá về nhất, về nhì, về ba, kẻ khen ngựa hồng hôm dượt chạy hay, kẻ chê ngựa đậm bị chở nặng. Chừng ngựa về tới mức, người trúng thì vỗ tay nhảy nhót, chạy đi lãnh tiền, còn kẻ thua thì mặt mày buồn hiu, lấy chương trình ra mà tính xem coi độ kế phải đánh con nào mà gỡ…”.

MINH HẢI