Mùa xuân trẩy lễ Thánh Ven tử đạo

Ðó là lễ Thánh Gioan Théophane Vénard (Ven) tử đạo tổ chức ở giáo xứ Đồng Trì (Tứ Hiệp, Thanh Trì, Hà Nội). Đồng Trì vốn là một họ đạo lẻ thuộc giáo xứ Kẻ Sét (Làng Tám). Đó là một làng nhỏ, cư dân quần tụ trên một khu đất cao hình con rùa, ba bề bốn bên là nước, áp bờ hữu ngạn sông Hồng - con sông Cái “đỏ nặng phù sa” của đồng bằng Bắc bộ. Dòng sông Mẹ không chỉ chuyên chở đất đai mật mỡ cho mùa màng châu thổ, mà còn là dòng sông chở hành trình truyền bá Phúc Âm của các Thừa sai từ biển vào.

Theo Kỷ yếu Giáo xứ Đồng Trì, khoảng thời gian 1670, nơi đây có cư dân theo đạo. Giáo dân Đồng Trì có lòng kiên đạo, sống đời sống đức tin vững mạnh, luôn sốt sắng kinh nguyện. Hằng năm cứ mỗi độ Xuân về, khí Xuân ấm áp, cây cối đâm chồi non, nảy lộc biếc, là thời điểm giáo xứ Đồng Trì tổ chức lễ thánh tử đạo Gioan Théophane Vénard mà người dân Đồng Trì gọi với tên thân mật là THÁNH VEN. Ngoài ra, giáo dân các giáo xứ, giáo họ quanh vùng, theo lệ, đúng ngày lễ cũng tấp nập trẩy về Đồng Trì tham dự.

Kiệu Thánh Ven tại Đông Trì

Thánh nhân sinh ngày 21 tháng 11 năm 1829 ở Saint Loup sur Thoul (Les Sèvres) - Pháp, chịu chức linh mục tháng 6 năm 1852. Tháng 9 cùng năm thì đi Viễn Đông. Sau 15 tháng ở Hồng Kông, được phái qua địa phận Tây Đàng Ngoài. Vị thừa sai này học tiếng Việt ở Kẻ Doan và Hoàng Nguyên. Cuộc bắt đạo gắt gao, ngài phải trốn ở Bút Đông. Năm 1857, cha được bổ coi sóc địa hạt Hoàng Nguyên rồi bị bắt ở Kẻ Bèo ngày 20 tháng 11 năm 1860, bị đóng cũi và đưa về Hà Nội kết án trảm quyết. Thánh Ven tử đạo ngày 2 tháng 2 năm 1861 ở pháp trường Cửa Bắc, gần sông Hồng. Đầu vị thừa sai trẻ bị bêu 3 ngày, sau đó bị ném xuống sông Hồng.

Giáo dân Đồng Trì hay tin ai cũng thương xót. Dân làng họp bàn và cử hai người là Nhiêu Con và Lý Vững cùng một số giáo dân bí mật lượm xác về giáo họ an táng tại gò Lảng thuộc đất của làng. Về phần đầu, sau khi bị ném xuống sông, giáo dân Đồng Trì vốn giỏi nghề đánh cá đã dùng câu già giăng ngang chặn dòng nước và mượn cả thuyền chài tham gia tìm giúp, đến ngày thứ mười ba mới tìm thấy, cách chỗ hành hình chừng bốn dặm. Hài cốt ngài được cải táng năm 1864 đưa về Kẻ Trừ, năm 1865 lại đưa về chủng viện Thừa Sai. Đầu sau khi vớt đem về giao cho Đức Giám mục Theurel, đặt trong Chái mặc áo (phòng Thánh) nhà thờ Kẻ Trừ (Từ Châu). Giáo họ Đồng Trì khi ấy đã có Quan thầy là Đức Mẹ Vô Nhiễm. Song với lòng sùng kính Thánh Ven, giáo dân xin Tòa Giám mục nhận thánh nhân là đệ nhị Quan thầy. Nhà thờ được lưu lại hàm răng và nhiều đốt ngón tay để tôn kính.

Ngày 2 tháng 5 năm 1909, Đức Giáo Hoàng Piô X tuyên ngài là bậc Chân phước. Ngày 19 tháng 6 năm 1988, Đức Giáo Hoàng Gioan Phaolô II suy tôn ngài lên bậc Hiển Thánh, trong dịp phong thánh 117 vị Thánh Tử Đạo Việt Nam.

Với lòng sùng kính Thánh Ven, từ rất sớm, giáo dân Đồng Trì đã có những hình thức tưởng niệm khác nhau trước và trong ngày lễ. Theo thời gian, lễ được tổ chức ngày một quy củ, trang trọng. Trước đây, lễ chỉ diễn ra trong vòng buổi sáng chính lễ (ngày 18 tháng 2) với hai phần: rước kiệu xương thánh vòng quanh nhà thờ và thánh lễ. Từ sau những năm 1990, khi số lượng giáo dân của Đồng Trì ngày một đông, ngày lễ, các giáo xứ, giáo họ quanh vùng trẩy về nhiều nên được “san” làm hai ngày. Thánh lễ vọng dành cho giáo dân họ nhà thờ và các họ lẻ thuộc xứ để mọi người sau thánh lễ đều được hôn kính xương thánh. Thánh lễ ngày chính lễ dành cho bà con các giáo xứ, giáo họ bạn đến thông công. Kể từ năm 2010, thay vì đi kiệu theo đường kiệu quanh thánh đường, giáo xứ tổ chức rước kiệu quanh làng.

Trước ngày lễ vọng, giáo dân họ nhà thờ chộn rộn lo sửa sang dọn dẹp nhà cửa, đặc biệt là dọn dẹp đường làng ngõ xóm sạch sẽ, phong quang. Dọc đường làng, những đoạn kiệu thánh tử đạo sẽ đi qua rực rỡ cờ ngũ sắc, ở giữa nền cờ có hình thập giá tung bay trong gió Xuân. Nhà thờ được trang trí cờ hoa lộng lẫy. Kiệu vàng được đưa ra lau chùi.

Hoạt cảnh ôn lại cuộc đời vị Thánh

Thánh lễ ngày 17.2 dành riêng cho giáo dân trong xứ. Sau lễ giáo dân từ già đến trẻ tay khoanh trước ngực, lần lượt xếp hàng theo thứ tự cung kính hôn kính xương thánh. Buổi tối ngày 17.2, giáo xứ thường làm chương trình văn nghệ với hoạt cảnh thuật lại cuộc đời, hành trạng Thánh Ven. Theo đó là các lớp: Thánh xin đi tu; Gia đình đồng ý; Qua Hồng Kông; Sang Việt Nam; Truyền giảng Lời Chúa; Phải lẩn trốn với biết bao vất vả, có lúc ốm nặng tưởng không qua khỏi; Bị bắt ở Kẻ Bèo; Bị nghị án; Cuộc tử đạo. Diễn viên là những nam thanh nữ tú chọn lọc trong vùng đảm nhiệm. Vở diễn được tập từ nhiều ngày trước vì các “diễn viên” chỉ nhận vai một lần, năm sau nhường cho người khác. Ngoài ra, các họ đạo lẻ họ nào cũng có một hoặc hai tiết mục góp vui. Sân khấu dựng ở góc thánh đường với đầy đủ phông, màn, cánh gà, trang âm và “nhạc máy” được cất lên khi cần. Tuy là những tiết mục “cây nhà, lá vườn”, diễn viên nghiệp dư nhưng do được tỏ bày câu hát, lời thoại từ con tim thành kính nên các tiết mục, đặc biệt là hoạt cảnh về cuộc đời và hành trạng Thánh Ven, luôn đọng lại trong lòng người diễn cũng như người xem một tình cảm và sự sùng kính vô hạn.

Vào ngày chính lễ, từ sáng sớm chuông nhà thờ đổ hồi. Giáo dân từ các ngả đổ về. Hộp xương thánh bọc vải đỏ được linh mục chánh xứ cung nghinh đặt trên kiệu vàng. Đó là chiếc kiệu cổ được sơn son thếp vàng, quanh kiệu có kết đèn điện nhấp nháy. Cuộc đi kiệu thường bắt đầu lúc chín giờ sáng, từ sân nhà thờ ra cổng chính, vòng hướng tay trái, qua cây bồ đề có trên trăm tuổi cành lá sum xuê hình mâm xôi. Đi đầu là ba người cao tuổi, đạo hạnh, mặc áo thụng xanh, đầu đội khăn xếp cầm thánh giá nến cao. Thánh giá được một người cầm lọng vải màu vàng che. Tiếp theo là đội kèn đồng: đội viên mặc quần âu, áo sơ mi trắng, thắt cà vạt vừa đi vừa tấu nhạc. Sau đội kèn là đội Thiếu nhi Thánh thể được phân biệt bởi khăn quàng cổ với các màu khác nhau. Hội Đức Bà gồm những phụ nữ từ trung tuổi trở lên mặc áo dài màu lam chỉnh tề trong hàng ngũ, phía trước là cờ của hội do một bà cầm, theo đó còn là bốn người cầm 4 dải lụa đính kèm. Hội Thánh Mônica với nhiều sắc áo dài, cũng có cờ hội. Ca đoàn với nữ mặc áo dài màu đỏ, nam quần Âu, áo sơ mi. Đi trước ca đoàn là cờ thêu hình Thánh Ven, cũng là thánh quan thầy của hội hát. Ca đoàn vừa đi vừa cất vang lời ca ca ngợi hạnh tích Thánh Ven. Áp trước kiệu là hai nhi nữ đeo hai giỏ hoa được đan võng ở giữa hình như nén bạc, bên trong đựng hoa tươi được cắt nhỏ. Vừa đi hai nhi nữ vừa tung hoa. Kiệu xương thánh do bốn thanh niên khiêng. Đi sau kiệu là linh mục chính xứ, mặc y phục màu đỏ, được che lọng màu xanh. Tiếp sau là giáo dân không thuộc hội đoàn nào.

Cuộc đi kiệu quanh làng thường kéo dài 45 phút. Để rồi trở lại nhà thờ, bắt đầu thánh lễ từ 10 giờ sáng. Theo thông lệ, ngày lễ chính, sau lễ giáo dân của xứ nhà nào cũng đều làm cỗ bàn, tổ chức ăn tiệc và mời khách là bạn bè thân thuộc tới tham dự. Với giáo dân Đồng Trì, đây là ngày nhà nào đón được nhiều khách được xem là có nhiều niềm vui.

Lễ Thánh Ven ở giáo xứ Đồng Trì là một ngày lễ thánh thiêng nhưng khá náo nhiệt, được tổ chức như một ngày hội của giáo xứ. Qua ngày hội, giáo dân được tỏ bày lòng sùng kính vị thánh tử vì đạo, noi gương thánh nhân sống kiên vững đức tin. Ngày lễ Ông Thánh cũng cho họ có thêm một dịp đoàn kết tương thân tương trợ nhau, cũng như liên đới với những người đồng đạo ở quanh vùng.

Mùa Xuân này mời bạn về giáo xứ Đồng Trì trẩy lễ Thánh Ven tử đạo. Nhé !

PGS.TS Nguyễn Hồng Dương