Ngắm nguyện, một truyền thống cần gìn giữ

Vào Mùa Chay, đặc biệt là những ngày gần Tuần Thánh, khắp các xứ đạo tổ chức ngắm 15 sự Thương Khó tưởng niệm cuộc khổ nạn của Chúa Giêsu. Có nơi, nếp sinh hoạt này đã được duy trì qua nhiều thế hệ và các giáo xứ, giáo phận cũng luôn cố gắng gìn giữ, truyền lại cách ngắm cho lớp kế thừa…

Ngoài Bắc, hình thức sinh hoạt này gọi là ngắm đứng hoặc ngắm đại thể. Trong Nam, giáo dân nói với nhau đó là Lễ Đèn. Và có thể còn nhiều cách đặt tên khác. Với không ít cộng đoàn đức tin, ngắm sự Thương Khó Chúa trong Mùa Chay là hoạt động gần như không thể bỏ sót bởi qua đó, tín hữu có cơ hội được chiêm nghiệm, cầu nguyện hay suy tư về đạo, để đức tin thêm vững vàng. Mặt khác, còn cho thấy bầu khí nhà đạo sốt mến, làm nên nét riêng. Nhiều người sinh trưởng trong những xứ đạo truyền thống, đã thấm vào da thịt nét sinh hoạt, lời ngắm nguyện ấy. Vì đã trở thành truyền thống đẹp nên các tín hữu nhắc nhau giữ gìn. Ở cấp độ giáo xứ, thông thường, học ngắm dễ nhất là cách truyền miệng từ những người có kinh nghiệm. Theo cha GB Phạm Thế Truyền, Chánh xứ Kim Phát, giáo phận Ban Mê Thuột thì đến nay, cha cảm nhận được sự trân quý nghi thức sinh hoạt ngắm Mùa Chay của giáo dân trong xứ. “Ở đây vẫn chưa có lớp mở ra dạy về cách ngắm, thực hành theo cung giọng nào cho hay, nhưng việc ngắm vẫn duy trì. Giáo dân tự dạy với nhau, truyền nối từ người lớn tuổi tới nhỏ tuổi hơn”, cha nói. Ông Phó Chủ tịch Hội đồng Mục vụ giáo xứ Kim Phát thì cho hay, dân xứ này đa phần gốc Phát Diệm, cuộc di dân ngày trước bắt họ gánh theo tiếng nói, đức tin và cả những thực hành đạo đức. Vì vậy mà, “bà con đều cố gắng gìn giữ và tự truyền đạt trong cộng đồng”.

Có lẽ, việc tự học không qua bài bản, trường lớp của nhiều giáo dân cũng là tình trạng ở các nơi. Tại xứ đạo Thăng Long, Tổng Giáo phận TPHCM, ông Trần Văn Chu, nguyên Chánh trương cho biết giáo xứ cũng chưa có lớp học nào về dạy ngắm, dù rằng các lớp giáo lý, sinh hoạt khá phong phú. Là một người con gốc Hà Nội, sống giữa giáo xứ mà đại bộ phận giáo dân gốc Hà Nội, ông có nhiều năm tham gia ngắm và rồi cũng dạy lại cho các lớp trẻ điểm đặc biệt của cung giọng gốc mình: “Vì thế hệ của chúng tôi cũng bắt đầu sắp sửa đi qua nên mấy năm nay đều tìm người để hướng dẫn lại. Ai thích học thì mình nói với họ, thế thôi”. Dù là tự dạy, nhưng ông ý thức tầm quan trọng của thực hành ngắm, nói trong niềm tự hào: “Mình gốc Hà Nội nên dạy ai cùng học giọng Hà Nội. Đặc điểm ở vùng đó là không quá kéo dài lê thê khi ngân các từ, không day dứt quá. Còn về cảm xúc, sự tập trung thì đây là những yếu tố bắt buộc rồi”. Nói về học cách ngắm theo giọng Hà Nội, Đức cha Lorenso Chu Văn Minh từ khi còn làm Giám mục phụ tá Tổng Giáo phận Hà Nội đã dành thời giờ tìm hiểu, khảo cứu và rút ra những nét chính yếu để truyền lại cho các tín hữu. Ngài từng chia sẻ lý do của việc sưu tầm, tổng hợp tài liệu ngắm sự Thương Khó không gì khác là muốn giới trẻ lĩnh hội và phát huy nếp sinh hoạt văn hóa nhà đạo: “Giáo hội tại Việt Nam có truyền thống tốt lành là vào Mùa Chay, trong các nhà thờ lại vang lên những lời ngắm nguyện. Những người ngắm hầu hết cao tuổi rồi và lớp trẻ muốn tiếp nối truyền thống cha ông nhưng họ không biết học ở đâu. Trước đây, không có trường sở nào để học cả. Sau khi thấy hiện trạng, tôi đã tìm hiểu, tham khảo cách ngắm của nhiều xứ trong giáo phận và rút ra được công thức ngắn gọn, đơn giản và bài bản truyền lại cho lớp trẻ”. Có một vài mẹo dễ nhớ Đức cha lưu ý ghi lại, chẳng hạn như giọng ngắm chia thành hai bậc cơ bản. Bậc trầm là các từ có dấu nặng, huyền, hỏi và bổng là các từ không có dấu, dấu sắc và ngã. Về cách thức ngân, người ngắm chuyển giọng từ bổng xuống trầm và luyến láy thực hiện ngược lại từ trầm lên bổng. Khi kết câu, phân biệt cuối câu là từ mang âm điệu cao hay thấp để có cách ngân cho hợp, dễ nghe… Hiện tại, người tìm hiểu có thể truy cập nguồn thông tin hữu ích này tại trang web của Tổng giáo phận Hà Nội.

Để lưu lại các dữ liệu liên quan về ngắm ở từng địa phương, có thể thấy sự nỗ lực của nhiều giáo phận khi có các tập tài liệu cụ thể, đơn cử như giáo phận Vinh có Sách Ngắm Mười Lăm Sự Thương Khó Đức Chúa Giêsu, từ năm 1941. Bên cạnh đó, còn thước phim ngắm nguyện, hay công trình nghiên cứu, sưu tầm của các cá nhân, cộng đoàn…, trong đó có thể kể tới sự kỳ công của ông cố Vũ Xuân Hoan với tập ký âm Vãng hang đá và ngắm 15 sự Thương Khó Đức Chúa Giêsu.

Cứ đến Mùa Chay, nhiều giáo hạt, giáo phận tổ chức thi ngắm đứng hoặc giáo lưu ngắm. Tại giáo tỉnh Hà Nội, năm 2013 đã bắt đầu giao lưu ngắm giữa các giáo phận. Trong khuôn khổ nhỏ hơn, ngay mỗi địa phận cũng có sự giao lưu giữa các hạt hoặc thi ngắm dành cho nhiều giới, nhiều độ tuổi. Bà Nguyễn Thị Hằng, giáo dân xứ Chánh tòa Thanh Hóa nói về truyền thống đáng quý của giáo xứ: “Các xứ trong giáo phận Thanh Hóa và riêng Chánh tòa thường tổ chức thi ngắm vào Mùa Chay. Những ngày chuẩn bị, chị em đi luyện tập đều hăng hái. Người này nghe rồi góp ý, thêm thắt cho người khác, sao cho phần thi tốt nhất. Tôi nghĩ thi ngắm không phải là buổi trình diễn mà cũng là một lần ngắm sự Thương Khó, vì thế luôn đặt cảm xúc và hết sức nghiêm túc”. Bà còn nói thêm tại giáo phận, các em thiếu nhi và giới trẻ cũng được thi ngắm hoặc tập cho ngắm như một cách nuôi dưỡng lòng đạo cho thế hệ sau. Trong Mùa Chay năm nay cũng đã có nhiều hội ngắm giáo xứ, liên xứ được thành lập. Các giáo xứ nội thành Hải Dương, giáo phận Hải Phòng gồm Hải Dương, Kim Lai, Tân Kim, Phú Tảo và Nhân Nghĩa đã lập Hội ngắm liên xứ, ra mắt vào ngày 16.2.2024, với phần giao lưu ngắm đầu tiên được tổ chức tại giáo xứ Nhân Nghĩa, mục đích để trau dồi việc ngắm, cổ vũ hình thức sinh hoạt đạo đức bình dân. Trong nội quy Hội ngắm còn nhấn mạnh hướng tới việc đào tạo người trẻ học hỏi về việc ngắm nguyện.

Bằng nhiều cách thức tổ chức, các giáo phận, giáo xứ và ngay trong chính giáo dân cũng đã có nhiều hoạt động giúp duy trì ngắm nguyện Mùa Chay, một đặc trưng trong sinh hoạt cộng đồng Công giáo. Sự hình thành các hội nhóm hay cuộc thi, giao lưu ngắm giữa các giáo phận, giáo hạt là những điểm đáng ghi nhận. Song, để tập tục truyền thống được kế thừa, in sâu trong lòng giới trẻ nhà đạo, thiết nghĩ vẫn cần nhiều cách làm mới mẻ, thu hút và nhất là có sự quan tâm đào tạo hẳn hoi, bài bản.

Hùng Luân