Ngày xưa...

Ai cũng có ký ức, nơi lưu giữ kho tàng trải nghiệm của riêng mình với hình ảnh, âm thanh, các biến cố... Hết thảy cái đã qua sống động trong lòng.

Do tuổi tác, không gian sống, trải nghiệm “ngày xưa” mỗi người rất riêng, thành thứ tài sản tinh thần cá nhân, thường “ôn cố tri tân” cùng bè bạn, con cháu, có khi được nắn nót viết lại thành văn thơ hay nên trang nhạc họa. Và chuyện “ngày xưa” của mỗi người giúp kẻ hậu sinh có một kênh hình dung về thời đã qua, học hỏi, trân quý đời sống.

Bà ngoại tôi, quá vãng đã lâu, lúc sinh thời dù ít nói, nhưng “kể” ngày xưa của bà theo cách riêng qua việc gìn giữ trang phục, đạo lý thánh hiền, cả bữa ăn... Bà có bạn già đến thăm, viết chữ Nho cẩn trọng như ông đồ trong giáo khoa vậy. Thế hệ của ngoại rơi vào thời loạn lạc, nửa cuối thế kỷ XIX, qua thế kỷ XX. Ngày xưa của bà rất khác thế hệ sau này.

Mẹ tôi thì nói nhiều hơn về “ngày xưa” và ôn lại mãi mỗi khi có dịp. Mẹ thuộc thế hệ 4X, sống hết các cuộc chiến tranh, vào thời bao cấp, cái gì cũng từng. Ngày xưa của mẹ có tuổi thơ học i tờ bình dân học vụ, ráp vần chưa rành thì “tốt nghiệp” bởi ... trường cháy - theo nghĩa đen - do bom đạn. Mẹ sinh ra ở vùng quê, có dòng sông, lũy tre, cánh vó... Ngày xưa của mẹ ngày cấy mấy công, trốn máy bay trong đầm năng lao xao chim chóc. Ngày xưa của mẹ xóm làng thưa thớt, cá mắm nhiều. Mẹ kể về những lần tản cư, chỗ ở thay đổi, sinh ly tử biệt...

“Ngày xưa” của tôi như mới đây thôi: viết ngòi sắt lá tre, giặt áo bằng nước tro, sách vở vàng rơm rạ... Ði học túi còm đủ mua củ khoai nướng hay lý đá bào mà vui, vô tư lự. Ngày xưa của tôi là mái nhà tranh với tủ sách yêu quý; là những tiết cầm phấn, mắt học trò tròn xòe, i tờ được học chưa lâu dạy cho các em thơ...

“Ngày xưa” chỉ là một ước lệ về thời đã qua của mỗi người, có khi không “xưa”, chỉ mươi năm trước, bạn bè gặp lại gọi thời chung lớp đã là... ngày xưa.

Có người có khoảng thời gian xưa nhẹ nhõm, nhiều tiếng cười - hành trang ký ức thực dễ chịu hay chẳng mấy lầm lỗi, sai sót, đời sống tinh thần vui làm sao! Có cụ gần cuối đời, hay nhắc ngày xưa thường giúp người cơ nhỡ, giờ kể cho con cháu nghe như dạy về đạo đức mà không ra vẻ giáo điều. Những điều tốt gom lại dệt nên “ngày xưa” tuyệt vời.

Cũng có người chia sẻ nhiều về một thời buồn, ám ảnh trong lòng. Có người thọ án, ra tù đã nhiều tuổi, về chốn cũ, mọi thứ đổi thay sau mấy mươi năm, vẫn nhận ra cội cây mình trồng, giờ... đã thuộc về người khác, “ngày xưa” trĩu nặng muộn phiền.

Bạn và tôi đang sống, ngày qua ngày, năm tháng cũ dần thành “ngày xưa”, chính mình viết nên ngày xưa của mình, từng nét một. Rồi một ngày đọc lại, tư lự nuối tiếc hay mỉm cười thú vị... Mỗi chúng ta hãy sống cho hôm nay thật tốt, để mai này sẽ có những “ngày xưa” thật đẹp và ý nghĩa!

NGUYỄN THÀNH CÔNG