Nhiều loài cá nước ngọt bên bờ vực tuyệt chủng

Theo một báo cáo mới công bố, các loài cá nước ngọt đang bị de dọa nghiêm trọng với 1/3 số loài đang có nguy cơ biến mất hoàn toàn.

Báo cáo Các loài cá bị lãng quên cho thấy sự đa dạng của các loài cá nước ngọt, với tổng số 18.075 loài - chiếm hơn nửa số loài cá và ¼ số loài động vật có xương sống trên Trái đất. Chỉ riêng sông Mêkông đã có 1.148 loài và có tới 4 trong tổng số 10 loài cá nước ngọt khổng lồ. Sự phong phú của các loài cá là điều thiết yếu đối với sự lành mạnh của các con sông, hồ và các vùng đất ngập nước.

Ảnh hưởng hàng trăm triệu người

Thủy sản nước ngọt là nguồn cung cấp dinh dưỡng chính cho 200 triệu người khắp châu Á, châu Phi và châu Mỹ Latinh, cũng như tạo việc làm cho hơn 60 triệu người. Theo Tổ chức Bảo tồn Thiên nhiên Thế giới (WWF), tại Việt Nam, cá là một trong những nguồn dinh dưỡng phổ biến từ động vật, cung cấp 30-35% lượng dinh dưỡng cho người dân.

Dù có vai trò rất quan trọng, nhưng các loài cá nước ngọt tiếp tục bị đánh giá thấp, hàng ngàn loài đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng. Suy giảm đa dạng sinh học nước ngọt đang xảy ra với tốc độ nhanh gấp 2 lần so với suy giảm đa dạng sinh học biển và rừng. Ðã có 80 loài cá nước ngọt bị đưa vào danh sách “Tuyệt chủng” trong Sách Ðỏ của Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN), riêng trong 2020 đã có 16 loài phải vào danh sách này. Cá tra dầu và cá hô khổng lồ sông Mêkông - hai loài cá biểu trưng của sông - cũng đang bị đe dọa nghiêm trọng. Trong khi đó, quần thể các loài cá nước ngọt di cư đã suy giảm 76% kể từ năm 1970 và các loài cá lớn suy giảm 94%.

Cá tầm Beluga, một trong những loài cá nước ngọt bị đe dọa tuyệt chủng

Ông Stuart Orr, Quản lý Chương trình về Hệ sinh thái Nước ngọt của WWF cho biết:“Không nơi nào khác trên thế giới lại thể hiện rõ cuộc khủng hoảng thiên nhiên như tại các con sông, hồ và các vùng đất ngập nước. Minh chứng rõ nhất về sự tàn phá do con người gây ra là sự suy giảm quần thể các loài cá nước ngọt. Bất chấp tầm quan trọng của chúng đối với cộng đồng địa phương trên toàn cầu, cá nước ngọt luôn bị lãng quên và không được cân nhắc khi đưa ra các quyết định về đập thủy điện, sử dụng nguồn nước hoặc xây dựng trên các vùng lũ. Trong khi đó, cá nước ngọt có ảnh hưởng lớn đối với sức khỏe của con người và các hệ sinh thái nước ngọt”.

Hy vọng cho năm 2021?

Báo cáo Các loài cá bị lãng quên nhấn mạnh những mối đe dọa tàn khốc mà các hệ sinh thái nước ngọt đang phải đối mặt, bao gồm phá huỷ sinh cảnh; xây dựng đập thủy điện trên các dòng chảy của sông; khai thác nước quá mức cho tưới tiêu; ô nhiễm do công nghiệp và nông nghiệp gây ra. Thêm vào đó, cá nước ngọt cũng bị ảnh hưởng bởi tình trạng khai thác quá mức và mang tính huỷ diệt; sự xâm lấn của các loài ngoại sinh; tác động của biến đổi khí hậu; khai thác cát không bền vững; và buôn bán trái phép. Một ví dụ điển hình được WWF nêu ra là sản lượng loài cá cháy của sông Hằng, phần thượng nguồn Farakka, suy giảm đột ngột từ 19 tấn xuống còn 1 tấn một năm chỉ ngay sau khi đập Farakka được xây dựng vào những năm 1970. Minh chứng khác, hoạt động đánh bắt cá tầm để lấy trứng đã khiến cho loài này nằm trong số những loài bị đe dọa nghiêm trọng nhất thế giới. Trong khi đó, cá chình - xếp loại cực kỳ nguy cấp tại châu Âu - là loài bị buôn lậu rất nhiều. Tương tự, hạn ngạch đánh bắt cá quá cao ở sông Amur, Nga, đã góp phần khiến quần thể loài cá hồi lớn nhất nước này bị sụt giảm nghiêm trọng và mùa hè năm 2019 đã không tìm thấy cá hồi con tại các khu vực sinh sản của chúng.

Biến đổi khí hậu là một trong những nguyên nhân ảnh hưởng đến sự tồn vong của nhiều loài cá nước ngọt - ảnh: WWF

Ðã có rất nhiều giải pháp đã được đưa ra và năm 2021 là một năm đầy hy vọng để lật ngược tình thế, hồi phục quần thể cá nước ngọt đã bị suy giảm trong nhiều thập niên qua. Thế giới cần nắm bắt cơ hội để đưa ra một bản thỏa thuận đầy triển vọng và khả thi về đa dạng sinh học toàn cầu tại Hội nghị Công ước Liên Hiệp Quốc về Ða dạng Sinh học ở Côn Minh, Trung Quốc vào tháng 5.2021, khi lần đầu tiên việc bảo vệ và khôi phục hệ thống hỗ trợ sự sống vùng nước ngọt được quan tâm.

Chuyên gia Orr nhận định: “Tin tốt là chúng ta biết cần phải làm gì để bảo vệ các loài thủy sản nước ngọt. Một bản thỏa thuận mới cho hệ sinh thái nước ngọt sẽ giúp hồi sinh các con sông, hồ và vùng ngập nước đang chết dần. Bản thỏa thuận mới cũng có thể cứu các loài thủy sản nước ngọt đang trên bờ vực tuyệt chủng, nhờ đó đảm bảo nguồn lương thực và công ăn việc làm cho hàng trăm triệu người, bảo tồn các biểu tượng văn hóa, thúc đẩy đa dạng sinh học và cải thiện ‘sức khỏe’ của các hệ sinh thái nước ngọt với vai trò là nền tảng cho sự thịnh vượng và phúc lợi của nhân loại”.

Thủy sản nước ngọt tạo việc làm cho 60 triệu người trên thế giới

Lan Chi