Thụy Sĩ với kỷ lục 19 cựu tổng thống còn sống

Anh có 7 cựu lãnh đạo còn sống, Mỹ có 5, Pháp và Ðức có 2, trong khi Thụy Sĩ hiện có đến 19 vị từng có thời gian làm tổng thống nước này.

Thụy Sĩ đang giữ kỷ lục thế giới về số lãnh đạo quốc gia còn sống. Liệu thông qua kỷ lục lạ kỳ đó, người ngoài có thể đưa ra nhận định gì về mức độ ổn định chính trị và năng lực lãnh đạo của đất nước châu Âu này hay không?

Chế độ tổng thống luân phiên

Câu trả lời là vô cùng khó đoán vì đây là câu hỏi mẹo. Chế độ tổng thống luân phiên hằng năm của Thụy Sĩ khiến vai trò nhà lãnh đạo của nước này không thể so sánh với chức vụ tương đương ở bất kỳ nước nào khác, chẳng hạn như Thủ tướng Đức hay Tổng thống Pháp.

Ví dụ, bạn có biết rằng Tổng thống Thụy Sĩ chẳng bao giờ thăm chính thức nước nào cả. Nguyên do là Tổng thống Thụy Sĩ không phải nguyên thủ quốc gia lẫn người đứng đầu đất nước. Nội các gồm 7 người (hiện là 4 nam, 3 nữ), còn gọi là Hội đồng Liên bang, được xem là hội đồng nguyên thủ quốc gia và chính phủ tập thể. Tổng thống có thể là “primus inter pares”, tức người đứng đầu đồng cấp, nhưng ông hoặc bà tổng thống lại không được trao quyền lực lớn hơn những thành viên còn lại của nội các.

Không dừng lại ở đó, trong suốt năm trong vai trò tổng thống, Tổng thống Thụy Sĩ tiếp tục là người đứng đầu bộ của họ. Ví dụ, đương kim Tổng thống Thụy Sĩ Alain Berset vẫn kiêm nhiệm vị trí Bộ trưởng Nội vụ trong năm 2023. Các bộ trưởng còn lại nắm giữ các Bộ Kinh tế - Giáo dục - Nghiên cứu; Bộ Ngoại giao; Bộ Quốc phòng - Bảo vệ Dân sự - Thể thao; Bộ Tài chính; Bộ Môi trường - Giao thông - Năng lượng - Viễn thông; Bộ Tư pháp - Cảnh sát.

Hội đồng Liên bang hoạt động theo cơ chế “một người vì mọi người và mọi người vì một người”: nội các cùng làm mọi thứ với nhau, từ việc đưa ra quan điểm về chính sách đến ký kết các thỏa ước và chào đón các nguyên thủ nước khác đến thăm chính thức (dù không phải lúc nào toàn bộ 7 bộ trưởng cũng hiện diện cùng lúc).

Vai trò của tổng thống

Vậy thì Tổng thống Thụy Sĩ đảm nhiệm vai trò gì? Họ thật sự làm gì? Nhiệm vụ của tổng thống bao gồm chủ trì các cuộc họp nội các và đảm nhận những nhiệm vụ đại diện đặc biệt. Họ phát biểu trong dịp năm mới và vào ngày quốc khánh Thụy Sĩ (1.8), vốn được phát trực tiếp trên sóng truyền hình và phát thanh quốc gia. Họ cũng tiếp các phái bộ ngoại giao và hoan nghênh tất cả các đại sứ nước ngoài tại Thụy Sĩ ở lễ chiêu đãi mừng năm mới.

So với các nước khác, việc trở thành Tổng thống Thụy Sĩ là điều khá dễ dàng. Nói tóm gọn, điều cần làm đầu tiên là đắc cử vào nội các, do quốc hội gồm 246 thành viên bầu ra, và chờ đến lượt. Mỗi nhiệm kỳ bộ trưởng kéo dài 4 năm và chẳng sớm thì muộn, các bộ trưởng sẽ đến lượt mình trở thành tổng thống trong thời gian làm việc ở nội các. Thời gian chờ tối đa là 6 năm.

Một điều kỳ lạ là bất kỳ công dân Thụy Sĩ nào trên 18 tuổi cho rằng mình có tố chất làm bộ trưởng đều có thể tự đề cử bản thân trước quốc hội. Thậm chí quốc hội có thể chọn một người không tự ứng cử (vì thế luôn có những chiến dịch bông đùa nhằm đề cử ngôi sao quần vợt Roger Federer vào thẳng nội các). Tuy nhiên, đại đa số trường hợp, nghị sĩ được chọn vào hội đồng liên bang.

Mỗi năm vào tháng 12, quốc hội lại bầu một trong 7 bộ trưởng nội các làm tổng thống, và ai lão làng hơn thì được chọn ra làm Phó tổng thống. Hiện bà Viola Amherd, Bộ trưởng Bộ Quốc phòng - Bảo vệ Dân sự - Thể thao sẽ đến lượt làm tổng thống vào ngày 1.1.2024. Công dân Thụy Sĩ không có tiếng nói trong việc chọn ra thành viên nội các, mà đó là nhiệm vụ của quốc hội. Vì thế, họ cũng chẳng phải là người bầu ra tổng thống. Miễn là quốc hội tiếp tục tái bầu một người làm bộ trưởng sau mỗi 4 năm (tính đến hiện tại chỉ có 4 bộ trưởng không tái đắc cử từ năm 1848), không có giới hạn về số nhiệm kỳ của một bộ trưởng, hoặc số lần có thể trở thành tổng thống (kỷ lục hiện tại là 6).

Tuy nhiên, trên thực tế, ít có bộ trưởng nào ngày nay phụng sự nhiệm kỳ tổng thống thứ ba. Người gần đây nhất trải qua 3 nhiệm kỳ tổng thống là ông Kurt Furgler vào năm 1985.Do vậy, hãy trở thành bộ trưởng, tránh xa bê bối, phụng sự người dân một cách nghiêm túc, thì ghế tổng thống luôn trong tầm với. Hiện chỉ có 2 bộ trưởng còn sống nhưng chưa từng làm tổng thống, là ông Ruth Metzler gia nhập nội các năm 1999 và không tái đắc cử năm 2003; và ông Christoph Blocher vào nội các năm 2003, không tái đắc cử năm 2007.

ĐỊNH NGUYỄN