Tiền nhiều để làm gì ?

Cách đây không lâu, trong một phiên tòa tranh chấp tài sản của vợ chồng ông Chủ tịch tập đoàn nọ, ông chồng thốt ra một câu hỏi vừa như tự vấn (và cả truy vấn) về ý nghĩa của tiền bạc. Câu nói ấy như được rút ra từ trong một vở kịch kinh điển, đại ý: Tiền nhiều để làm gì mà hôm nay vợ chồng con cái, gia đình ông phải như vầy?

“Tiền nhiều thì để làm gì?”, sau đó trở thành một chủ đề bàn tán từ các bàn cà phê cho đến trên mạng xã hội. Không phải tới lúc ấy, vấn đề ý nghĩa của tiền bạc mới khuấy động suy tư con người. Thực ra đây là một kiểu suy tư xưa như trái đất, nhưng trong dòng chảy “trending” (xu hướng thời sự), nó lại được xới lên, khơi gợi, kích thích cho thiên hạ tha hồ trình bày quan điểm.

Tôi tự hỏi người nghèo, những người ráo mồ hôi là hết tiền, thì đứng đâu trong cuộc tranh luận đó? Họ có thời gian để tự vấn hay không, hay kiếm sống chạy ăn từng bữa thôi là đủ kiệt sức rồi, tâm trí đâu mà đặt ra những câu hỏi hướng thẳng tới cái tối hậu, siêu hình (metaphysics) kia?

Vậy thì có thể hiểu là người nghèo không có điều kiện để suy tư? Vậy thì có thể hiểu thêm suy tư thường nhật của họ đang dừng lại ở những toan tính không thoát khỏi áp lực vật chất mưu sinh, và rằng, chỉ người giàu mới có thể ném ra những nan vấn hướng tới cái gọi là “đời sống tinh thần”?

Tin rằng đó chỉ là một cách nghĩ võ đoán. Bởi suy cho cùng, người nghèo hay kẻ giàu thì cũng đều được đặt vào đời sống trong một cuộc kiếm tìm tối hậu là hạnh phúc. Hạnh phúc của người này chưa hẳn là quy chuẩn hạnh phúc của người kia. Thước đo hạnh phúc không đi theo một thang độ nào. Cách tìm đến hạnh phúc của người buôn thúng bán bưng sẽ khác cách tìm kiếm hạnh phúc của kẻ ngồi ghế CEO, và vì vậy, trải nghiệm hạnh phúc của họ cũng sẽ khác nhau.

Vào những năm tháng Bao cấp và đầu Đổi mới, tôi nhớ một sinh viên khoa Triết tan vỡ giấc mộng sự nghiệp, buộc chặt đời mình nơi làng quê quanh quẩn, phải lên núi đốt than, đẩy củi và dắt trâu thuê, tay chân lúc nào cũng đầy vết xước. Hạnh phúc của anh ta khi đó được điều chỉnh từ viễn tượng tương lai trí thức thành hạnh phúc tạm gọi nhỏ bé của một nông dân tay trắng. Nhưng anh ta vui trong đời cần lao, lạ thay. Khi anh ta buông bỏ quá khứ khát vọng to lớn sau lưng để sống như bao người. Giấc mộng đẹp thời thanh niên có trở về trong những giấc mơ của anh ta không, không ai biết, chỉ thấy anh ta sớm tối sống tận tâm và trách nhiệm với vợ con mình. Anh ta đặt mục đích tối hậu của mình vào một gia đình, nơi người vợ hiền và những đứa con thơ đủ cơm áo và có được niềm vui mỗi ngày.

Anh ta lúc bấy giờ chỉ mới tuổi ba mươi, nhỏ hơn tôi bây giờ. Tôi ngưỡng mộ anh vì tìm thấy hạnh phúc trong sự buông bỏ, chấp nhận và hy sinh. Trong số những đứa con nheo nhóc cảm thấy yên tâm trong vòng tay anh ta lúc bấy giờ, về sau chính là kẻ viết những dòng này.

Trong những năm tháng đó có nhiều người cha người mẹ cần lao như vậy. Họ đón nhận cuộc sống nhẹ nhàng và lấy mục tiêu thăng tiến của con cái làm trọng. Vào những năm đó, có ai hỏi họ “Tiền nhiều thì để làm gì?” chắc họ sẽ trả lời đơn giản là mua gạo cho tụi nhỏ ăn, mua sách vở cho tụi nhỏ học. Và họ cũng chỉ dám nhận đúng cái phần “xin cho chúng con lương thực hằng ngày” theo lời kinh Lạy Cha mà cả gia đình quây quần mỗi tối vẫn đọc.

Thế rồi cuộc sống thay đổi, tuổi họ già hơn, họ sẵn tinh thần tri túc nên đi qua các gian nan thử thách, đôi khi còn biết “hưởng thụ” cuộc sống theo cách thế của những người nghèo. Sự hưởng thụ đơn giản lắm, một buổi chiều cuối tuần cả nhà đèo nhau đến nhà thờ và chung lời cầu nguyện hay những buổi tối cả nhà đọc chung một vài kinh rồi nằm trên tấm phản gỗ ngoài sân, nhâm nhi hột mít luộc, ngửa mặt lên trời đếm từng ngôi sao và cười rúc rích khi ai đó trong nhà “bắn” ra một mùi lạ...

Bây giờ câu chuyện ấy gần như cổ tích của thời xưa xửa xừa xưa.

Quay lại chuyện thế nào là hạnh phúc - câu hỏi mà các triết gia từ cổ đại đến đương đại trầy trật tìm lời giải đáp nhưng không sao khái quát thành một lời giải đúng cho mọi hoàn cảnh.

“Tiền nhiều để làm gì...”, có lẽ chỉ là một cách ca thán nhất thời khi thấy sự thật bẽ bàng về sự chia rẽ trong gia đình mà tiền không thể giúp hàn gắn được, thậm chí càng làm cho chia rẽ ngày càng nặng nề, khổ sở hơn.

Nhưng liệu đó có phải là một tự vấn để thức tỉnh?

Nhiều khả năng không phải đâu.

Bởi khi thực sự thấy sự vô nghĩa của tiền nhiều thì người ta phải bỏ tiền đi. Nhưng đằng này là ngược lại, quá trình tranh chấp vẫn cứ tiếp tục. Nhà văn Pháp Jules Renard nói về tình thế này thật ngắn ngọn: “Nếu tiền không làm nên hạnh phúc, hãy vứt nó đi!”. Ông ta có đòi hỏi cao quá với người giàu?

Trong cuốn sách Du Bonheur: un voyage philosophique, Frédéric Lenoir - triết gia đương đại Pháp - đã cho thấy các bản điều tra xã hội học tâm lý trên khắp thế giới đều cố gắng chứng minh tiền không phải là yếu tố quyết định hạnh phúc. Ông dẫn bài báo năm 1974 của nhà kinh tế học Richard Easterlin, nhấn mạnh “nếu như tổng thu nhập bình quân đầu người tại Mỹ nhảy vọt, tăng thêm những 60% từ năm 1945 đến 1970, thì tỷ lệ người cho rằng mình “rất hạnh phúc” hoàn toàn không thay đổi (40%)” (trích Đi tìm hạnh phúc, Frédéric Lenoir, Phạm Danh Việt dịch, NXB Lao Động, 2019).

Trong cuốn sách nói trên, Frédéric Lenoir cũng không quên trích dẫn các thống kê của Insee (Viện Thống kê và Nghiên cứu Kinh tế Quốc gia Pháp) cho thấy hiện tượng tương tự tại Pháp: Từ năm 1975 đến 2000, tuy ta quan sát thấy sự gia tăng toàn diện của GDP lên đến 60%, nhưng tỷ lệ những người khai “thỏa mãn hoặc rất thỏa mãn” về cuộc sống của mình giữ nguyên quanh mức 75%. Các thống kê còn xót xa hơn ở một số nước châu Âu khác. Tại Anh chẳng hạn, trong khi sự giàu có của đất nước đã tăng gần ba lần trong vòng nửa thế kỷ, nhưng những người khai “rất hạnh phúc” từ 52% năm 1957 chỉ còn 36% năm 2005.

Vậy, nhại Kim Dung mà hỏi thế gian, tiền (hay vật chất) là cái chi chi để thiên hạ nhầm tưởng đó là cùng đích mang lại hạnh phúc?

Cuốn sách tôi đang cầm trên tay lẽ ra phải được ông chủ tập đoàn đọc lấy trước khi ném vào hư không một câu ca thán có vẻ suy tư. Tôi sẽ đánh dấu đoạn này để ông lưu ý, và tin rằng, dù không suy tư triết học gì, anh thanh niên tuổi ba mươi với bầy con nheo nhóc và cô vợ hiền trong đoạn đầu của bài viết cũng đã “tự ngộ” được bằng cuộc sống minh triết trong cái nghèo của mình.

Đoạn văn cần lưu ý của triết gia Frédéric Lenoir như sau:

“Khi đặt ra câu hỏi: “Bạn thấy những thứ nào có vẻ quan trọng nhất để có được hạnh phúc?”, tiền và tiện nghi vật chất không nằm trong số những nhân tố chính của sự thỏa mãn.

Ở khắp mọi châu lục, mọi người đều trả lời là gia đình, sức khỏe, công việc, tình bạn và tâm linh là những trụ cột của hạnh phúc. Lưu ý rằng yếu tố cuối cùng có ảnh hưởng rất yếu tại Pháp, nhưng lại rất quan trọng ở nhiều nước có luật lệ tôn giáo ảnh hưởng sâu sắc hơn. Tại Mỹ chẳng hạn, những người thực hành một tôn giáo sẽ hạnh phúc hơn và trung bình sống lâu hơn bảy năm so với những người khác (ít sử dụng rượu, ma túy, tự tử, trầm cảm, ly hôn hơn).

Hiện nay, khi đặt câu hỏi: “Giờ bạn mong mình có những gì để trở nên hạnh phúc hơn?”, phần lớn những người được hỏi trả lời “tiền” (ngay sau sức khỏe). Vì sao ta thấy tiền giúp mình hạnh phúc hơn trong khi cùng lúc ta lại thấy nó không quyết định bằng gia đình, tình bạn hay sức khỏe chẳng hạn? Một người giàu có nhưng có sức khỏe kém hoặc thiếu thốn các mối quan hệ tình cảm chắc chắn sẽ ít thỏa mãn về cuộc đời mình hơn một người có thu nhập khiêm tốn, sức khỏe tốt, hạnh phúc với đời sống tình cảm”.

Bài viết này để tặng đứa con trai 10 tuổi của tôi, khi một hôm đang dạo chơi ở công viên thì bạn quay sang hỏi: “Ba ơi, tiền không mua được gì?”.

Tùy bút của NGUYỄN VĨNH NGUYÊN

[Trích từ bản thảo Ngang qua Vườn Cây Dầu]