Xu hướng chung, theo hướng phổ cập giáo dục, cách giao tiếp và tính toán của nông dân ở ngay vùng hẻo lánh nhất cũng theo nếp dần dần hòa nhập chuẩn mực chung, các đơn vị tính toán đo lường đã đồng nhất cả ba miền như ký lô, tạ, tấn… Các rào cản khác biệt quá lớn giữa địa phương này và địa phương khác từng bước dần thay đổi tự lúc nào, để theo chuẩn chung giúp giao thương dễ dàng, thị trường hanh thông. Bây giờ đi khắp nơi, dù còn đây đó khác biệt, song việc bán mua, giao tiếp đã dễ hơn trước. Nhưng nhìn lại các khác biệt, lại thấy đó là nét thú vị khi tích hợp văn hóa vùng miền, nét đẹp địa phương, dấu ấn lịch sử…
Thử tản mạn coi lại một thứ “toán học” thú vị của nông dân miền Tây nay chỗ còn, chỗ mất. Ví dụ như cách tính để mua bán trái cây. “Một chục” là đơn vị phổ biến một thời, trong đó đúng cách truyền thống, một chục có 12 trái. Chục dừa, vú sữa… gồm mười hai, gọi là chục có đuôi. Hai trái như sự tặng thêm, bù trừ hao hụt, là phần lời. Chèo xuồng ra vựa mua theo cách tính đó, mười chục có tới 120 trái, về bán lẻ lại từng trái dễ có lời. Giờ thì phổ biến cách hiểu “một chục” là mười trái không hơn không kém, sòng phẳng.
Hay như khi cấy lúa - lối canh tác ruộng nay bị mai một do phổ biến phương pháp gieo sạ. Ngày xưa, người ta chăng dây đo tầm, tính công. Tùy mặt ruộng tốt xấu, chủ ruộng thuê thợ cấy theo cự ly cây lúa: tầm mười cây, mười hai, mười ba… Lúa phát triển nở bụi từ từ lấp khoảng trống, khiến mảnh ruộng thành thảm xanh nhìn xa không một khoảng hở. Giờ người ta ủ mạ, sạ thẳng hạt lúa mầm xuống bùn mà không cần cấy, cách cấy và lối tính đó cũng thành chuyện lạ.
Mà cách tính diện tích cũng khác, bà con không theo héc-ta, mét vuông, lại cứ theo tầm, theo công. Đã vậy, công tầm cấy lại lớn hơn công tầm điền của nhà nước. Khi thu hoạch lúa, phơi khô bán cho chành, hàng sáo, có khi không bán theo cách tính kí-lô như ngày nay, mà đong táo, lường thúng. Xay lúa thành gạo, cũng đong táo và lít. Bữa ăn cân lượng “ngày nửa lít gạo” hay “hai lít” nếu đông người. Táo, lít, thúng sẵn có trong nhà. “Toán học” đó thịnh ở thời đời sống thuần phác, nông thôn hài hòa với tự nhiên, trời đất còn ưu đãi, dân số ít, miếng ăn dễ dàng hơn, theo kiểu “làm chơi ăn thiệt”.
Bây giờ, mọi thứ nông sản cân đo thống nhất, hiển thị chi tiết sau dấu phẩy bằng cân điện tử. Những sản vật từ ruộng vườn vốn tính chục mười hai hay bán mớ mà không cân, nay đều lên cân rõ ràng! Không chỉ ở Sài Gòn, nhiều vùng quê, nải chuối xiêm, chuối già cũng đem ra cân khiến không ít bà con có tuổi bỡ ngỡ lắm. Có khi cũng tiện, nhưng đôi lúc không cần, và làm vơi mất chất văn hóa đẹp đẽ trong ngày cũ.
“Toán học” đó vốn thịnh trong buổi bà con nông dân và tiểu thương còn xa lạ với máy tính cầm tay, lúc “tính rợ” còn phổ biến. Cân cá, đong lúa xong, chỉ theo trí nhớ và bấm ngón tay với một quy tắc có từ xưa là nhanh chóng cho ra kết quả chính xác. Không ít dân thành phố về quê bất ngờ khi thấy chị bán cá hay bác nông dân chân lấm tay bùn lại tính nhẩm nhanh như chớp, thiếu điều thắng cả máy tính.
“Toán học” đó đương nhiên có rất lâu đời trước thời công nghệ 4.0, cùng bà con mình khai hoang mở làng lập ấp trong cảnh không điện, không đường bê tông, muỗi mòng thú dữ. Thuở còn mặc quần xà lỏn đi chợ cho tiện, nón lá xùm xụp cả ngày che nắng che mưa. Và “toán học” ấy hãy còn đây đó trong lớp người có tuổi, như một cách bảo tồn một nét duyên riêng của vùng châu thổ phương Nam.
Kim Cương
Bình luận