Trâu xanh cho Ukraine

Bầy trâu nhà châu Á (Bubalus bubalis) được đưa đến một hòn đảo trên sông Danube không phải để làm nông nghiệp mà để tham gia vào dự án tái thiết vùng hoang dã của Ukraine.

Mùa hè 2019, “anh chăn trâu” Michel Jacobi đã tặng cho dự án nói trên tổng cộng 17 con trâu, trong đó có một con đang mang bầu. Là công dân Đức nhưng sống ở Ukraine đã hơn một thập niên để làm bạn với trâu, Jacobi xem chúng là bạn. Vậy nên phải tin tưởng lắm vào kế hoạch của tổ chức Rewilding Europe (Tái thiên nhiên hóa châu Âu), anh mới chịu chia tay những bằng hữu bốn chân hiền lành này. Không phụ lòng Jacobi, bầy trâu thích nghi rất tốt với môi trường của hòn đảo và chỉ sau vài tháng, trâu mang bầu đã cho ra đời một chú nghé rất khỏe mạnh.

Biệt tích trâu châu Âu

Đảo Ermakov với diện tích 3.500 ha là nơi triển khai dự án tái thiết vùng hoang dã. Theo bà Katya Kurakina, Giám đốc cơ sở ở Ukraine của tổ chức Rewilding Europe, kế hoạch về bầy “trâu xanh” có thể xem là một chương mới trong lịch sử nhiều biến động của loài trâu ở châu Âu. Cách đây khoảng 45.000 năm, khi những con người đầu tiên đặt chân đến châu Âu, họ đã đối mặt với hệ động vật nhiều khác biệt so với châu Âu ngày nay: voi ma mút, sư tử hang động, tê giác lông dày…, và cả trâu nước. Ở thế Cánh Tân (Pleistocen, một thế thuộc kỷ Tân Cận - Neogen), châu Âu vẫn có loài trâu nước, tên khoa học là Bubalus murrensis. Loài này sống ở ven sông hay đầm lầy trên khắp châu lục và tuyệt chủng vào cuối thế Cánh Tân hoặc đầu thế Toàn Tân (Holocen), tức khoảng 10.000 năm trước. Nguyên nhân sự biến mất của trâu châu Âu hiện vẫn chưa được xác định, chỉ có các giả thuyết là do thay đổi lớn về khí hậu, môi trường, hoặc có thể do chính sự xuất hiện của con người…

Bà Kurakina giải thích về mục đích của dự án: “Đây không phải là làm hồi sinh một loài đã biến mất - điều không thể. Chúng tôi muốn thay thế trâu châu Âu bằng một loài có nhiều đặc tính tương đồng, để về mặt sinh học, sẽ mang lại vai trò tương tự trong hệ sinh thái”. Khi những chú trâu châu Âu cuối cùng chết đi, cũng kéo theo một hệ sinh cảnh đặc thù bị lụi tàn. Rewilding Europe hy vọng sự xuất hiện của những chú trâu nhà châu Á, họ hàng thân thiết của Bubalus murrensis, có thể lấp đi phần nào khoảng trống do trâu nước châu Âu để lại.

Khoảng 1.000 năm trước, trâu nhà châu Á đã có mặt ở châu Âu, đặc biệt là Đông Âu, để phục vụ trong nông nghiệp. Theo anh Jacobi, những chú trâu này được người Avar - bộ tộc du mục thời Trung Cổ - đưa sang. Trâu châu Á tiếp tục được nuôi ở nhiều khu làng của Đông Âu cho đến tận đầu thế kỷ 20. Tuy nhiên, những biến động về chính trị, xã hội và kinh tế đã khiến nông dân dần không còn mặn mà với trâu nữa. Khi anh Jacobi đến Ukraine cách đây hơn 10 năm, cả một vùng Carpat rộng lớn chỉ còn vài chục con trâu. Nếu anh không xuất hiện, có lẽ chẳng bao lâu sau, trâu nhà một lần nữa sẽ vắng bóng ở Đông Âu.

Đưa trâu ra đảo - ảnh: Rewilding Europe

Những “đại kỹ sư của thiên nhiên”

Có nhiều lý do để Rewilding Europe thử nghiệm chương trình bảo tồn với bầy “trâu xanh”. Trước tiên, chúng sẽ giúp thu hút sự chú ý của công chúng và là lời nhắc nhở về họ hàng đã tuyệt chủng. Nhưng quan trọng hơn, trâu nước sẽ mang đến nhiều tác động tích cực cho hệ sinh thái của khu vực ven sông. Như tên gọi, chúng rất thích hợp với nơi ẩm ướt, nhất là những vùng châu thổ, đầm lầy. Ngoài ra, trâu có khả năng sinh tồn cao vì không “kén” ăn. Cân nặng từ 270 - 450kg, chúng có khả năng tạo ra môi trường sống lý tưởng cho nhiều loài sinh vật nhỏ hơn và trở thành một tác nhân tích cực cho sự đa dạng sinh học.

Chuyên gia Mykhailo Nesterenko của Rewilding Europe - Ukraine nhận định trong một thông cáo: “Có thể xem trâu là một trong những ‘đại kỹ sư của thiên nhiên’. Với thân hình và lối sống của mình, chúng có thể mở đường giữa những bụi rậm, lau sậy, và từ đó cũng tạo thành những ao, vũng, là nơi trú ngụ cho nhiều loài côn trùng, lưỡng cư, cá…”. Trâu cũng góp phần giúp phát tán hạt ra những nơi đã đi qua. Theo ông Nesterenko, trâu châu Á có thể là trung gian gieo trồng khoảng 200 loại cây nhờ hạt ở trong phân của chúng hoặc bám vào lông: “Loài vật tuyệt vời này sẽ tạo ra những môi trường sống mà có lẽ hiếm có loài nào khác có thể làm được ở châu thổ sông Danube”. Cách đây 10 năm, nhiều tuyến đê ở đảo Ermakov đã bị cho phá hủy và dẫn đến những trận lụt theo mùa hằng năm. Trong điều kiện như vậy, sự xuất hiện của bầy “trâu xanh” được kỳ vọng sẽ biến chuyển tích cực hệ sinh thái của hòn đảo ở mức độ chưa từng có kể từ 10.000 năm qua. Cụ thể, tiến trình sa mạc hóa có thể bị đảo ngược và khả năng hấp thụ khí CO₂ của hệ thực vật cũng tăng cao.

Trâu có thể tạo ra môi trường sống rất tốt cho nhiều loài sinh vật khác - ảnh: Rewilding Europe

Ngoài Ukraine, một số quốc gia khác của châu Âu như Đức, Pháp cũng đã thử nghiệm dùng trâu để điều hòa và phát triển môi trường hoang dã. Từ bao đời qua, trâu vốn là bạn tốt, luôn sát cánh với nhà nông trên đồng ruộng, nay lại tiếp tục đồng hành với con người trên con đường sống xanh, “làm hòa” với thiên nhiên.

Khi ngày kết thúc, anh Michel Jacobi lại quay về nhà trên lưng trâu. “Anh chăn trâu” 37 tuổi này có vai trò vô cùng quan trọng trong dự án tái thiết vùng hoang dã của Ukraine. Jacobi là người Đức, sinh trưởng tại thành phố Kiel. Sau khi có bằng về sinh thái học và lâm nghiệp, anh lên đường nghiên cứu về “mô hình nông nghiệp quy mô nhỏ, thân thiện với môi trường”. Trong những chuyến đi, anh gặp chú trâu nhà châu Á đầu tiên ở vùng Carpat, phía tây Ukraine, vào năm 2004. Khi được biết rằng loài này đang bị lãng quên và dần biến mất khỏi khu vực Đông Âu, anh quyết định rời quê nhà để khôi phục và bảo tồn loài trâu. Anh mua những con trâu còn sót lại ở Ukraine để lập bầy. Sau một thời gian thử làm bạn, Jacobi phát hiện chúng bị thương tổn về tinh thần vì phần lớn những nông dân trẻ sau này không “hiểu” nên nuôi trâu như nuôi bò. Anh cất công đi tìm những “cụ bà rất lớn tuổi”, là những người hiếm hoi ở Đông Âu còn biết cách đối xử với trâu thế nào. Sau một thời gian “thọ giáo” và ứng dụng vào thực tế, Jacobi dần trở thành bằng hữu thực thụ của trâu: “Dù nhìn bên ngoài có vẻ thong dong, chậm chạp nhưng trên thực tế, chúng rất thông minh và có tính cộng đồng cao. Bí quyết khi nuôi trâu là sự kiên nhẫn và dịu dàng. Tôi đã dành rất nhiều thời gian ở cùng chúng. Và tôi đã trở thành người bảo bọc, là bạn và sau cùng, như một thành viên trong ‘gia đình’ của chúng. Tôi nhận thấy hành vi của trâu có phần giống với voi hơn là gia súc. Chúng hầu như không quên điều gì cả. Tôi không áp đặt ý mình mà tìm cách lắng nghe, thậm chí học hỏi nhiều điều từ bầy trâu”. Rời bỏ những tiện nghi của thế giới hiện đại, Jacobi bán phômai và sữa chua làm từ sữa trâu để trang trải cuộc sống giản dị và thanh bình bên các bằng hữu của mình.

Lan Chi