“Vua lụa” không có ý nói ông là nhà buôn tơ lụa lớn nhất Việt Nam, mà chỉ muốn nói ông là họa sĩ Ðông Dương thành công nhất về kỹ thuật vẽ tranh lụa.
Ông sinh ngày 21.7.1892 tại thôn Tiến Bạt, xã Trung Tiết, huyện Thanh Hà, tỉnh Hà Tĩnh. Trải qua sơ học và tiểu học tại quê, sau đó vào Huế học trường Cao đẳng Sư phạm thuộc Quốc Học Huế. Năm 1922, ông tốt nghiệp, ra dạy học tại trường tiểu học Ðông Ba. Ba năm sau, ông thi vào trường Cao đẳng Mỹ thuật Ðông Dương Hà Nội, khóa 1, cùng với những tên tuổi lớn trong ngành hội họa và điêu khắc sau này như Lê Phổ, Lê Văn Ðệ, Mai Trung Thứ, Công Văn Trung và Georges Khánh (điêu khắc).
Năm 1928, Nguyễn Phan Chánh đã có tác phẩm đầu tay được tập thể thầy trò trường Cao đẳng Mỹ thuật Ðông Dương khen ngợi, đó là các bức “Mẹ bày cho con đan len”, “Hai vợ chồng nông dân trục lúa” vẽ trên lụa Vân Nam.
Năm 1931, sau khi tốt nghiệp Cao đẳng Mỹ thuật được một năm, ông tiếp tục thành công với các tác phẩm trên lụa: “Chơi ô ăn quan”, “Cô gái rửa rau”, “Em bé cho chim ăn”, “Lên đồng”. Cũng trong năm này, ông dự triển lãm ở Paris - Pháp và Noel 1932, tờ báo nghệ thuật L’illustration Paris đã đăng hình, giới thiệu bốn bức tranh trên của ông.
Không chỉ triển lãm tại Pháp, mấy năm sau, họa sĩ Nguyễn Phan Chánh còn tham gia trưng bày tranh tại Milan (Ý), San Francisco (Mỹ) và Tokyo (Nhật).
Trong nước, ông cũng có 2 cuộc triển lãm cá nhân tại Hà Nội, lần đầu vào năm 1935. Cuộc trưng bày lần 2 ghi dấu với những tác phẩm nổi tiếng như “Ðôi chim bồ câu”, “Chăn trâu trong rừng”, “Ði chợ”, “Tắm cho trâu”, “Ði lễ chùa”... Ngoài ra, ông còn tham gia các cuộc triển lãm tại Hội Chấn Hưng Mỹ thuật và Kỹ nghệ SADEAI, cũng tại Hà Nội.
Năm 1955, ông làm giảng viên Ðại học Mỹ thuật Hà Nội. Hai năm sau đó, họa sĩ được bầu vào Ban chấp hành Hội Mỹ thuật Việt Nam. Phòng tranh của ông được mở ngay tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam.
Năm 1982, dịp mừng thọ 90 tuổi của ông, Bộ Văn hóa Tiệp Khắc và Hungary đã trưng bày 47 tác phẩm của ông tại Praha, Bratislava, Budapest và Bucharest. Ðến tháng 7 năm 1983, các tranh này tiếp tục được triển lãm tại Bảo tàng Phương Ðông (Nga).
Nghệ sĩ thế giới coi ông là người đặt nền móng cho ngành tranh lụa Việt Nam. Nhiều người trong ngành hội họa xem ông như người chiết trung, dung hòa giữa tạo hình phương Tây và họa pháp lụa phương Ðông.
Họa sĩ Nguyễn Phan Chánh có những tác phẩm được mang đấu giá thành công như bức “Người bán gạo” (La Marchande de Riz) đấu giá tại nhà Christie’s Hồng Kông với 390.000 USD (27.5.2013); bức “Em bé bên chú chim” cũng tại nhà đấu giá này với 853.921 USD (27.5.2018); bức “Chơi cờ” tại nhà đấu giá Thế kỷ XX và Nghệ thuật Ðương đại với 440.000 USD (29.5.2019).
Những phiên đấu giá thành công này đã phần nào phản ánh tài nghệ của Nguyễn Phan Chánh.
Ông mất tại Hà Nội ngày 22.11.1984, hưởng thọ 92 tuổi.
LM Giuse Nguyễn Hữu Triết
Trưởng ban Mục vụ Văn hóa TGP.TPHCM
Bình luận