Hướng đến kỷ niệm 400 năm Tin Mừng đến Cửa Bạng, hội thảo về di sản văn hóa của các thừa sai Công giáo tại Việt Nam diễn ra ngày 15.10 tại Trung tâm Mục vụ Tổng Giáo phận TPHCM, đã gợi mở nhiều góc nhìn về những dấu ấn của các thừa sai trong ngôn ngữ, chữ viết, kiến trúc, đời sống tinh thần và xã hội.
Nhìn lại lịch sử từ góc độ văn hóa
Phát biểu khai mạc hội thảo, Đức Tổng Giám mục Giuse Đặng Đức Ngân, Chủ tịch Ủy ban Văn hóa trực thuộc Hội đồng Giám mục Việt Nam, nhấn mạnh: “Hành trình 400 năm Tin Mừng hiện diện tại Cửa Bạng không đơn thuần là câu chuyện về lịch sử truyền giáo, mà còn là hành trình gặp gỡ giữa Tin Mừng và văn hóa dân tộc”. Dấu ấn của các thừa sai được lưu lại trên nhiều phương diện, từ ngôn ngữ, chữ viết, văn chương, giáo dục đến kiến trúc, nghệ thuật, âm nhạc, phụng vụ và đời sống cộng đồng. Ngài lưu ý việc nghiên cứu những di sản này cần có cái nhìn khách quan, cân bằng, vừa ghi nhận các đóng góp tích cực, vừa đặt những sự kiện lịch sử trong bối cảnh cụ thể.
Đức Tổng Giám mục cũng gợi mở: “Di sản chỉ thực sự sống động khi được hiểu đúng, gìn giữ có trách nhiệm và trao truyền cho các thế hệ sau”. Vì thế, nghiên cứu di sản không chỉ nhằm lưu giữ dấu tích quá khứ mà còn hướng đến đối thoại, tôn trọng lẫn nhau và phục vụ lợi ích chung của xã hội.
Trong tham luận “Dân tộc học và di sản của các thừa sai”, linh mục Giuse Trần Sĩ Tín, dòng Chúa Cứu Thế, chia sẻ những kinh nghiệm từ quá trình truyền giáo giữa đồng bào Jrai, qua đó cho thấy mối liên hệ giữa việc loan báo Tin Mừng với tìm hiểu ngôn ngữ, phong tục và đời sống văn hóa bản địa. Việc học tiếng địa phương, tìm hiểu tập quán và thế giới quan của người dân giúp các thừa sai đến gần cộng đồng, đồng thời diễn đạt đức tin bằng ngôn ngữ quen thuộc với người nghe. Những công trình nghiên cứu, ghi chép và biên soạn ngôn ngữ còn là nguồn tư liệu có giá trị đối với các ngành lịch sử, dân tộc học và ngôn ngữ học.
Một điểm nhấn trong phần trình bày là khi cha Tín bắt nhịp bài dân ca Jrai “Ơ Adơi Amai! Hỡi anh em!” và cùng mọi người cất tiếng hát. Giai điệu và lời ca khơi gợi sự tò mò, thích thú nơi người nghe, đồng thời minh họa cách ngôn ngữ và âm nhạc góp phần lưu giữ ký ức, chuyển tải tình cảm và kết nối con người.
Những dấu ấn văn hóa trong hành trình truyền giáo
Nếu dân tộc học giúp nhận diện mối liên hệ giữa truyền giáo và văn hóa bản địa, thì kiến trúc cho thấy sự giao thoa ấy được thể hiện qua không gian và hình thức nghệ thuật. Với tham luận “Chi tiết kiến trúc nhà thờ Việt Nam, dòng mạch và biểu tượng”, ông Michel Nguyễn Hạnh, giảng viên Văn hóa học tại Học viện Công giáo Việt Nam và Đại Chủng viện Thánh Giuse Sài Gòn gợi mở cách tiếp cận kiến trúc nhà thờ tại Việt Nam qua các lớp ảnh hưởng và quá trình biến đổi lịch sử.
Theo hướng tiếp cận này, kiến trúc nhà thờ không nên bị giới hạn trong một hình thức duy nhất, chẳng hạn những ngọn tháp nhọn thường gắn với phong cách Gothic. Qua các giai đoạn lịch sử, không gian thờ tự tiếp nhận nhiều ảnh hưởng kiến trúc và văn hóa khác nhau. Khái niệm “dòng mạch” giúp nhận diện nguồn gốc, sự tiếp nối và những biến đổi trong quá trình hình thành kiến trúc nhà thờ. Từ các chi tiết đó, người xem có thể tìm hiểu cách con người tổ chức không gian, thể hiện quan niệm về trật tự và biểu đạt niềm tin tôn giáo trong từng nền văn hóa. Khi du nhập vào Việt Nam, kiến trúc nhà thờ châu Âu cũng có những thay đổi để thích ứng với văn hóa và bối cảnh địa phương. Do đó, việc tìm hiểu kiến trúc nhà thờ Việt Nam cần xem xét cả nguồn gốc lẫn quá trình tiếp biến qua thời gian.
Trong tham luận “Di sản văn hóa của các thừa sai Công giáo trong lịch sử truyền giáo tại Việt Nam”, linh mục Giuse Trương Đình Hiền, Tổng Đại diện giáo phận Qui Nhơn, tiếp cận lịch sử truyền giáo từ góc độ những biến đổi văn hóa, đồng thời phân chia di sản của các thừa sai thành hai phương diện: đóng góp cho sự phát triển tri thức, đời sống tinh thần và đức tin của con người; đóng góp cho xã hội và cộng đồng. Ở phương diện thứ nhất, tham luận đề cập đến việc nghiên cứu, biên soạn ngôn ngữ và chữ viết; hoạt động giáo dục, đào tạo; đời sống cầu nguyện; công việc bác ái và chứng tá đức tin. Đây là những lĩnh vực gắn với quá trình truyền đạt tri thức, nuôi dưỡng đời sống tinh thần và phục vụ cộng đồng. Ở phương diện xã hội, các hoạt động như mở trường học, chăm sóc người bệnh, hỗ trợ người nghèo và xây dựng cơ sở bác ái cho thấy những dấu ấn của hoạt động truyền giáo trong đời sống cộng đồng.
Tiếp nối mối quan tâm đến ngôn ngữ và văn tự, tham luận cuối cùng “Di sản Hán Nôm của các thừa sai Công giáo tại Việt Nam dưới góc nhìn văn tự học và ngôn ngữ học” mở ra hướng khảo sát thông qua hệ thống văn bản Hán Nôm. Cách tiếp cận này bổ sung một phương diện quan trọng cho việc nghiên cứu dấu ấn của các thừa sai trong lịch sử ngôn ngữ và văn hóa Việt Nam.
Từ các hướng tiếp cận khác nhau, hội thảo cho thấy di sản của các thừa sai Công giáo cần được nhìn nhận trên nhiều phương diện, từ ngôn ngữ, văn tự đến kiến trúc, giáo dục và hoạt động xã hội. Mỗi lĩnh vực mang đến một góc nhìn lịch sử riêng, đồng thời bổ sung cho nhau để làm rõ hơn quá trình gặp gỡ giữa Tin Mừng và văn hóa Việt Nam. Những di sản ấy đặt ra yêu cầu tiếp tục sưu tầm, nghiên cứu, kiểm chứng và bảo tồn bằng phương pháp khoa học, nhằm góp phần giúp các thế hệ hôm nay hiểu rõ hơn những cuộc gặp gỡ văn hóa đã góp phần định hình đời sống Công giáo tại Việt Nam.
Phương Nhã
Bình luận