Từ xưa, hoa mai đã được chọn là biểu tượng cho sức sống của mùa Xuân. Hoa mai là nguồn thi hứng dồi dào, là hình tượng đẹp trong văn chương. Trong tiết đông giá lạnh, trong khi vạn vật như đang run rẩy, co cụm, úa tàn, thì hoa mai vẫn tinh khôi bừng nở bên những lộc non mơn mởn. Tuy mảnh dẻ nhưng cứng cáp, thuần khiết, mùi thơm nhẹ nhàng, kín đáo. Người xưa lấy cái khí phách của mai ví như người quân tử. Các nhà nho gặp thời loạn lạc thường ví mình như cành mai nở trong gió đông để giữ mình thanh sạch. Người cao tuổi chuộng cái già nua của lão mai, mong muốn tuổi già khỏe mạnh, trường thọ. Còn vóc dáng của hoa thì được ví như người con gái khuê các.
Hoa mai đã đi vào thi ca, là nguồn cảm hứng vô tận để các danh sĩ bày tỏ nỗi lòng cũng như thể hiện khí tiết thanh cao của mình. Xin giới thiệu một số bài họa lại Ngự thi của vua Tự Ðức về hoa mai của Phạm Thận Duật, một sĩ phu yêu nước, là danh nhân, nhà văn hóa…
 |
Cung họa ngự chế nguyên vận “Vịnh bồn trung tiểu mai” kỳ 1
Giang Nam tài thực kỷ đa chu,
Chi diệp như quỳnh thụ thị châu.
Vũ lộ dĩ nhiêu xuân ý tại,
Tiễn tài huống phục hữu hoa cô.
Dịch nghĩa:
Ở Giang Nam trồng biết bao loài cây quý
Có cây cành lá ngọc quỳnh, thân như ngọc châu
Mưa móc đọng lại nhiều, hàm ý xuân ở đó
Hãy chăm cắt tỉa để nảy hoa trở lại.
Dịch thơ:
Giang Nam cây quý lắm người cầu
Cành lá ngọc quỳnh, thân ngọc châu
Mưa móc thấm nhuần xuân ở đó
Xứng công cắt tỉa - nảy hoa đầu.
Cung họa ngự chế nguyên vận “Vịnh bồn trung tiểu mai” kỳ 2
Quỳnh tư di hướng ngọc giai bàng,
Tẩy tận trần tâm bão ám hương.
Ðịnh tín xuân lai tiên kết tử,
Phẩm cao cung liễu ngự câu dương.
Dịch nghĩa:
Dáng quỳnh mềm mại hướng về bên bệ ngọc
Rửa sạch hết bụi lòng mà ấp ủ hương thầm
Tin chắc, xuân tới nó sẽ có kết quả trước
Phẩm cách thanh cao của nó, cây liễu trong cung, con ngòi vườn ngự sẽ làm cho nổi bật.
Dịch thơ:
Dáng quỳnh mềm mại hướng quân vương
Rửa hết bụi lòng, ấp ủ hương
Chắc hẳn xuân sau tin kết quả
Liễu cung ngòi ngự chẳng xem thường.
Cung họa ngự chế nguyên vận “Vịnh bồn trung tiểu mai” kỳ 3
La Phù hà sự khổ tương tầm,
Thặng hữu tiên tư bạn ngã ngâm.
Chất tiểu dung cù thanh tự quý,
Băng tâm định thị nhất sinh tâm.
Dịch nghĩa:
Việc gì phải đến tận La Phù, mất công tìm kiếm
Vẫn còn lại dáng tiên làm bạn với thơ ta
Chất mảnh mai, nét gầy guộc, lại tự tôn vẻ thanh quý
Một cây nhỏ nhắn, rõ ràng là một tấm băng tâm trong sạch.
Dịch thơ:
La Phù sao phải cố công tầm
Vẫn dáng tiên xưa vốn bạn ngâm
Chất mảnh mai gầy tôn vẻ quý
Rõ ràng tư chất tấm băng tâm.
 |
| Các tiến sĩ được nhận giải thưởng Phạm Thận Duật năm 2021 |
Phạm Thận Duật có tên hiệu là Vọng Sơn (tên một ngọn núi ở Ninh Bình, quê ông), tự là Quan Thành, sinh ngày 24-9 năm Ất Dậu (4 -11-1825) ở làng quê Yên Mô thượng (tổng Yên Mô, huyện Yên Mô - nay thuộc xã Yên Mạc, huyện Yên Mô, tỉnh Ninh Bình). Sớm mồ côi cha nhưng Phạm Thận Duật được tình thương của người mẹ tần tảo bao bọc để học hành. Kế thừa truyền thống hiếu học và đỗ đạt của vùng quê đã sinh ra nhiều trí thức ưu tú như Ninh Ðạt, Ninh Tốn, Vũ Phạm Khải...., với hoài bão của người trai chí lớn muốn đem tài học giúp nước, giúp dân, ông đã tự lực học, tự lực ứng thí và đỗ đạt năm 25 tuổi.
Ông là một nho sĩ quyết tâm dấn thân hành đạo. Trải đường hoạn lộ nhiều năm, nếm cả ngọt bùi và cay đắng, Phạm Thận Duật đã từng đảm nhiệm cả việc văn (bắt đầu là giáo thụ Ðoan Hùng cho đến khi tham gia Hội đồng Cơ mật, kiêm quản Quốc Tử Giám, ba lần là chủ khảo chấm Tiến sĩ, là thầy của nhiều hoàng tử, trong đó có hai hoàng thân sau này làm vua, đó là vua Dục Ðức và Ðồng Khánh sau này); cả việc võ (nhiều lần chỉ huy tiễu phỉ); việc xây dựng (là đồn điền sứ, hà đê sứ); việc ngoại giao (Chánh sứ phái bộ đi sứ Trung Quốc đầu năm 1883)..., từng là Thượng thư bộ Hình, bộ Hộ, đại thần viện Cơ mật, hiệp biện Ðại học sĩ, cố mệnh Ðại thần... Dù ở chức trách nào và ở đâu, trấn nhậm ở các địa phương, nơi miền biên viễn hay về làm việc tại kinh thành, Phạm Thận Duật cũng là một tấm gương kiên trì, toàn tâm toàn ý vì công việc, một tấm gương thanh liêm, chính trực.Ông để lại nhiều tác phẩm có giá trị cho văn hóa nước nhà như Hưng Hóa ký lược, Hà đê tấu tập, Vãng sứ Thiên tân nhật ký, Quan Thành văn tập và là người được giao trọng trách thẩm định để chính thức cho in bộ sử đồ sộ thời Nguyễn Khâm định Việt sử thông giám cương mục.
Khi đất nước bị Pháp chiếm, Phạm Thận Duật chủ chiến. Năm 1882, ông dâng mật tấu nêu những kế sách chiến lược phòng thủ đất nước và chống xâm lược. Dù phải thừa hành lệnh ký Hòa ước Giáp Thân (6.6.1884) đánh dấu sự thất bại của triều đình phong kiến Việt Nam, song ông vẫn kiên quyết giành giật được một số điều khoản có lợi cho phong trào kháng chiến về sau: đòi lại bốn tỉnh Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh, Bình Thuận là nơi có phong trào chống xâm lược mạnh từ đầu và đã nhanh chóng hưởng ứng phong trào Cần Vương sau này; không có điều khoản quy định về quân đội triều đình, giữ được lực lượng cho phái kháng chiến khi chiến sự xảy ra; quân Pháp không được đóng trong thành Huế để trực tiếp theo dõi hoạt động của quân triều đình đang do thủ lĩnh phe kháng chiến Tôn Thất Thuyết nắm. Phạm Thận Duật là một trong số những người chủ chốt đưa vua Hàm Nghi ra “Sơn phòng” Tân Sở (Quảng Trị), phát chiếu Cần Vương ngày 13.7.1885. Tôn Thất Thuyết tin tưởng ủy thác Phạm Thận Duật chuyển ngọn lửa Cần Vương kháng chiến từ Trung ra Bắc và lãnh đạo cuộc kháng chiến ở đây. Nhưng việc chưa kịp làm, ông bị Pháp bắt cùng gia quyến sáng ngày 29.7.1885 trước khi xuống thuyền ra Bắc thực hiện sứ mệnh được trao, bị đày ra Côn Ðảo rồi đưa tới đảo Ta-hi-ti. Trên hải trình đó, Phạm Thận Duật mất ngày 29.11.1885. Tương truyền, ông được liệm trong một bộ quần áo trắng, thi hài bỏ vào chiếc bao rồi thả xuống biển. Hình hài ông hòa vào đại dương, khúc kết bi tráng cuộc đời không dài mà vẻ vang của một văn thân yêu nước, yêu dân; một học giả uyên bác của văn hóa Việt Nam. Từ năm 2000, Giải thưởng sử học Phạm Thận Duật được trao hằng năm cho các luận án sử học xuất sắc, là niềm tự hào của các tân tiến sĩ được nhận giải. Quỹ giải thưởng sử học mang tên ông còn mở rộng sự hỗ trợ tới việc nâng cao hiểu biết lịch sử trong quảng đại xã hội, khuyến học và các hoạt động xã hội từ thiện khác.
VŨ THUYẾT HÙNG
Bình luận