Xuất hiện khá sớm và tồn tại trong gần 2 năm với 21 số báo, nhưng trong các thư tịch, từ điển báo chí Việt Nam lại chưa ghi nhận sự hiện diện của Nam Thanh Công giáo. Đó là sự thiếu sót lớn cần được bổ khuyết vào lịch sử phát triển báo chí nước nhà.
Là báo nhưng không phóng viên
Nam Thanh Công giáo được in tại nhà in Mỹ Thắng, số 50C Protectorat, Nam Định, đến số 21 thì chuyển sang in tại nhà in Trung Hòa ở Hà Nội. Báo quán ở số 24 rue de France, Nam Định. Báo ban đầu in 8 trang, sau tăng lên 10, 12 trang. Số 1 ra tháng 4-1935, kết thúc ở số 21 (12.1936-1.1937). Bài vở của báo gần như thuần liên quan đến hoạt động của Công giáo, và phương thức hoạt động khá lạ, không giống với đa số báo chí thường thấy khi cần có đội ngũ phóng viên, biên tập viên… Ở đây, “ngoài anh em trong hội, chúng tôi không có trợ bút nào hết”. Báo đóng vai trò là nguyệt san tường thuật các kỳ hội đồng của Công giáo Nam Thanh Nam Định, có kèm theo những lời nghị luận. Tuy nhiên theo luật báo chí lúc đó là vẫn cần có người đứng chủ, nên báo có Chủ nhiệm là A. Vaquier, Chủ bút là Phạm Xuân Huyên.
Trong số 1 ra tháng 4.1935, Nam Thanh Công giáo giải thích mục đích ra báo ở bài “Vì thiếu niên mới có…”, trên cơ sở hội thoại của cha tuyên úy với một người xin làm trợ bút của báo. Theo đó, về tư cách đại diện, “đây là một hội của anh em bạn trẻ, từ xưa vẫn có một tờ như lá thơ hàng tháng để giữ tình liên lạc với nhau, tóm tắt công việc tình hình hội trong tháng ấy. Thế rồi là thơ hàng tháng ngày nay thành nguyệt san, lẽ tất nhiên là in thành nhiều số. Nguyệt san này từ nay không những riêng cho C. G. N. T. (Công giáo Nam Thanh - NV), mà sẽ là cơ quan chung cho tất cả anh em cùng chung với chúng tôi một ý chí, một hy vọng, một tín ngưỡng ở phái trẻ Việt Nam”. Báo hướng tới rõ ràng là cơ quan đại diện cho giới trẻ Công giáo Nam Định nói riêng và Việt Nam nói chung. Vẫn ở bài này, mục đích của báo được thể hiện là “huấn luyện một thiếu niên nên chồng ngoan, cha hiền, giúp thiếu niên ấy đủ nghị lực chống chọi với trào lưu hiện thời nó giắt [dắt] những ai vào sự lỗi lầm; say đắm, an ủi thiếu niên trong bước gập ghềnh đau đớn, soi rõ đường lối cho thiếu niên trong lúc bạn đương băn khoăn nghi hoặc; giúp đỡ thiếu niên, khuyến khích thiếu niên thực hành cái sáng kiến của mình, đem gương của phái thiếu niên ngoại quốc để làm cho họ rộng kiến văn trí thức thêm”.
Mừng báo ra đời, độc giả xa gần biết tới có thư từ chúc mừng, như đôi câu đối: “Người Nam ta ở đất Nam, nào học thức, nào tinh thần, bốn nghìn năm sông Vị núi Côi, tuổi trẻ điểm tô non nước cũ/ Con Chúa phải vâng lời Chúa, này chương trình, này tôn chỉ, ba mươi triệu con Hồng cháu Lạc, đạo lành sửa soạn sách đèn nay”; hoặc đôi câu thơ “Ngòi bút sửa sang người tuổi trẻ/ Tiếng chuông tìm gọi khách tri âm” trong bài Đường luật của Phạm Minh Phụng trên số 3 (6.1935).
Toàn tâm cho việc đạo
“Một tháng… trong thế giới Công giáo” là mục thường kỳ trên các số Nam Thanh Công giáo, đưa tới cho độc giả các tin tức của Công giáo ở Đông Dương và các nơi trên thế giới. Chẳng hạn ở số 2 điểm tin Hồng y Giáo chủ Schulte là Tổng Giám mục thành Cologne dâng Tòa Thánh hai chiếc máy bay để giúp việc giảng đạo ở nơi xa xôi; bế mạc năm Thánh ở Pháp… Phần “Tin hội” điểm các tin ngắn, cụ thể, liên quan tới hoạt động của hội. Như ở số 5, điểm tin giờ mở cửa thư viện của hội, buổi diễn thuyết về sách Phúc Âm… Qua thời gian, tên mục có thay đổi thành “Bạn trẻ hoạt động” nhưng nội dung vẫn là các thông tin cơ bản như trên. Báo còn có mục “Tin Đông Pháp” điểm các sự kiện liên quan tới việc đạo; những sách liên quan đến đạo được giới thiệu trong mục “Bình phẩm sách mới”. Các thánh lễ lớn, những kỳ hội đồng của Công giáo cũng được đưa tin chi tiết, trang trọng và chiếm dung lượng lớn các số báo. Đại hội nghị thanh niên Công giáo lần thứ nhất ở Việt Nam dự kiến nhóm họp ngày 25.10.1936 được số 18 (9.1936) đưa tin trên bìa 1. Phần nội dung là các bài viết liên quan sự kiện sắp diễn ra, như “Ít nhiều lời của cha tuyên úy Nam Định cùng bạn thanh niên trước kỳ đại hội nghị”, “Ý kiến anh em C. G. N. T. với đại hội nghị Octobre”; số 20 (11.1936) đã đăng nhiều tin, bài về đại hội nghị của 5.000 thanh niên Công giáo diễn ra vào tháng 10 trước đó…
Là báo đưa tin tức của đạo, nhưng Nam Thanh Công giáo vẫn có những bài liên quan đến đời sống thường nhật ngoài xã hội. Số 2 có mục thể thao với bài “Trận trót tranh chức quán quân Bắc Kỳ” viết về bóng đá. Tình hình thế giới cũng được báo đề cập qua phần “Tin thế giới”. Bài đinh của báo thường xuất hiện ngay ở trang nhất với dung lượng khá dài, bàn về những vấn đề quan thiết của đạo hoặc xã hội đương thời. Số 6 (9.1935) có bài “Thất nghiệp” của Cha Cao; bài “Địa vị can hệ của thể dục” của Levasseur trên số 14 (5.1936); bài “Ghi tích các thánh tử vì đạo” trên số 15 (6.1936)…
Ở đoạn cuối hành trình tồn tại, Nam Thanh Công giáo có nhận đăng các quảng cáo. Số 19 (10.1936) ở hai trang cuối đăng quảng cáo cho các hiệu thuốc, đồ gỗ, trà, số 21 đăng quảng cáo cho thuốc lá của hãng Mélia… Trong số 21, báo thông tin vì thay đổi nhà in, và để tổ chức báo tốt hơn, nên báo nghỉ hẳn một kỳ, cùng với đó là mẩu tin “Cùng độc giả yêu quý. Cùng anh em Thanh niên Công giáo toàn quốc” ngay chân bìa 1 với nội dung: “Từ ngày đáng ghi chép, ngày 25 Octobre 1936, sau khi 5.000 Thanh niên đã họp Đại hội nghị lần thứ nhất ở Nam thành, bên ngôi mộ tổ chung Bảy Mẫu, báo Công giáo Nam Thanh đã được công nhận là cơ quan chính thức của các đoàn Thanh niên Công giáo Việt Nam. Vì vậy nên chúng tôi phải tổ chức và chỉnh đốn lại tờ báo này. Từ nay báo C. G. N. T. sẽ in ở nhà in Trung Hòa, trung tâm của tư tưởng Công giáo xứ ta”.
Đình T.A
Bình luận