Việc Israel thông báo hoãn không kích TP Gaza đã tạo điều kiện cứu lấy một số cổ vật, nhưng giới khảo cổ học lo ngại sẽ xảy ra tổn thất trên diện rộng đối với phần đông các hiện vật thuộc về nhiều nền văn hóa trải qua hàng ngàn năm ở Dải Gaza.
Một ngày trước khi phát động chiến dịch tấn công trên bộ tại TP Gaza, giới chức Israel đưa ra một tuyên bố mơ hồ về việc chuyển giao an toàn các cổ vật quý hiếm có liên quan đến cộng đồng Kitô giáo ở đây. Kèm theo thông báo là những hình ảnh về một căn phòng chứa hiện vật lịch sử được tìm thấy ở TP Gaza, và nhiều thùng hàng được chất lên các xe tải, theo tờ The New York Times ngày 21.9. Thế nhưng, tuyên bố đó không đề cập câu chuyện phía sau: bằng cách nào những quan chức Pháp và Vatican đã phải chạy đua với thời gian để cứu số cổ vật này sau khi quân đội Israel cảnh báo về kế hoạch đánh bom tòa nhà chứa nhà kho của Trường Khảo cổ và Thánh Kinh Pháp ở Jerusalem. Đây là ngôi trường đã tiến hành khai quật khu vực từ năm 1890 và trong kho chứa đầy những cổ vật quý.
Mảnh đất của di sản nhân loại
Tại mảnh đất là nơi chứng kiến sự hiện diện và đôi khi xung đột của nhiều nền văn hóa qua hàng ngàn năm, Gaza từng là nơi in dấu ấn của người Canaan, Ai Cập, Philistine, Assyria, Babylon, Ba Tư, Hy Lạp, La Mã, Byzantine, Ottoman cho đến người Anh. Bên nào cũng muốn giành quyền sở hữu nơi này và vì thế các tàn tích và cổ vật có thể được xem là bằng chứng cho “quyền thuộc về” của những con người từng thực sự thuộc về nơi này. Nhà kho của trường Pháp lưu giữ những khám phá đến từ nhiều thập niên khai quật ở các khu khảo cổ quan trọng, nhưng trên thực tế, chỉ đại diện cho một phần nhỏ của di sản văn hóa Gaza suốt hơn 5.000 năm. Đa số những di sản này đã bị thiệt hại kể từ khi chiến sự giữa Israel và lực lượng Hamas bắt đầu gần 2 năm trước.
Các nhà khảo cổ học gọi sự thiệt hại trên là tổn thất cho tất cả mọi người. “Không có người thắng cuộc khi di sản bị phá hủy”, tờ The New York Times dẫn lời tu sĩ dòng Đa Minh Olivier Poquillon, Hiệu trưởng trường khảo cổ của Pháp, trả lời phỏng vấn qua điện thoại. “Di sản là điểm chung của con người, mà khi chúng bị phá hủy, điều này chẳng khác nào một thân cây bị chặt đứt gốc rễ. Dù bạn thuộc về nền văn hóa hoặc tôn giáo hay sắc tộc nào, bạn cũng đang đánh mất một phần lịch sử của bản thân”, theo vị linh mục Hiệu trưởng.
Cuộc điện thoại cầu cứu
Cha Poquillon, đồng thời là luật sư, có bằng hữu đang làm việc ở những nơi trọng yếu. Khi nghe được thông tin Israel buộc sơ tán ngay tức khắc, ngài lập tức gọi điện cho các nơi, bao gồm UNESCO, giới chức Pháp, Tòa Thượng phụ Công giáo Latinh Jerusalem và cả Vatican. Nỗ lực của cha đã giúp kéo dài thời gian sơ tán đến tối cùng ngày, nhưng thách thức vẫn còn đó: làm sao nhanh chóng điều động xe tải và đội ngũ chuyên môn để đóng gói, vận chuyển khẩn cấp các cổ vật đến nơi an toàn. Đến khi cộng đồng quốc tế biết tin và tiến hành can thiệp, cơ quan điều phối hoạt động dân sự tại các vùng lãnh thổ do Israel kiểm soát đã gia hạn, cho phép trường tiếp tục hoạt động di dời cổ vật cho đến trưa hôm sau (18.9).
Tính đến giữa tháng 8, UNESCO xác nhận được thiệt hại đã xảy ra cho 110 địa điểm văn hóa, lịch sử và tôn giáo có giá trị cho nhân loại, bao gồm 7 địa điểm khảo cổ, kể từ khi chiến sự Gaza bắt đầu. Ông Fadel Al Otol, nhà khảo cổ học đến từ Gaza và hiện làm việc tại Bảo tàng Mỹ thuật và Lịch sử ở Geneva (Thụy Sĩ), bắt đầu sự nghiệp khảo cổ từ khi còn đi học. Khi đó, ông tham gia hỗ trợ các cuộc khai quật do trường Pháp tổ chức. Và chính ông đã góp phần điều phối việc di dời khẩn cấp các cổ vật vừa qua. Gọi điện từ Thụy Sĩ, ông hướng dẫn bằng tiếng Ả Rập cho đội ngũ tại hiện trường đóng gói và vận chuyển cổ vật. “Thời gian trôi qua quá nhanh. Chúng tôi xoay xở giải cứu được khoảng 60% số hiện vật”, ông ước tính qua điện thoại.
Nhà khảo cổ học người Palestine Moain Sadeq, giảng viên Đại học Toronto (Canada) đã sáng lập Bộ Du lịch và Khảo cổ Gaza năm 1994, thời điểm chính quyền Palestine vẫn còn quản lý vùng đất này, cho biết một số cổ vật của trường Pháp đến từ Anthedon, thành phố cảng từng là nơi giao thoa của nhiều nền văn hóa từ năm 800 Trước Công nguyên đến năm 1100 Sau Công nguyên, bao gồm đế quốc Tân Assyria, Babylon, Ba Tư, Hy Lạp, La Mã, Byzantine và các triều đại Hồi giáo đầu tiên. Một số hiện vật khác đến từ các nghĩa trang La Mã cổ đại, từ một nhà thờ được khai quật ở Jabaliya, và từ một trong các tu viện đầu tiên của khu vực là Tu viện Thánh Hilarion. Tu viện này đã được UNESCO công nhận là Di sản Thế giới.
Theo bà Lynn Swartz Dodd, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Khảo cổ Dornsife thuộc Đại học Nam California (Mỹ), là người đồng sáng lập Nhóm Công tác Khảo cổ Israel-Palestine, năm 2009, nhóm của bà từng trình bày một đề xuất tại Jerusalem về cách bảo vệ di sản văn hóa chung. Thế nhưng, nỗ lực đã thất bại do quan hệ Israel - Palestine bị rạn nứt nghiêm trọng. Bà Dodd nhận xét những nỗ lực cứu lấy di sản nhân loại, sự sống và phẩm giá ở Gaza cho phép người đời sau hiểu thêm về con người đã từng là gì trong hàng ngàn hoặc hàng trăm năm trước, cũng như ý nghĩa về sự tồn tại của con người trong thời hiện tại.
LING LANG
Bình luận