Ðàn lợn từ tranh Đông Hồ đi vào gốm Bàu Trúc

Lần đầu tiên, đàn lợn âm dương trong tranh dân gian Ðông Hồ đã được thể hiện lại trên chất liệu gốm Bàu Trúc. Việc chuyển thể và đưa sản phẩm này trở thành món quà Tết độc đáo trong mùa Tết Kỷ Hợi này bắt đầu từ ý tưởng của anh Nguyễn Xuân Huy - một giáo dân trẻ quê ở Ninh Thuận, đang khởi nghiệp tại Sài Gòn.

Một bộ heo đèn gốm Bàu Trúc, phỏng theo đàn lợn âm dương trong tranh dân gian Đông Hồ

Hai năm nay, anh Huy theo đuổi dự án phục hồi lại một số đặc tính của gốm Bàu Trúc đang có nguy cơ bị mai một bằng việc lựa chọn, thiết kế, phục dựng một số giá trị truyền thống, tôn lên sự mộc mạc, có hồn của dòng gốm này và đặt các nghệ nhân Chăm làm ra sản phẩm rồi tìm thị trường tiêu thụ. Hiện kho gốm của anh ở Gò Vấp khá phong phú các mặt hàng, từ những vật dụng trong đời sống thường ngày đến các bức tượng, phù điêu phục vụ cho việc trưng bày, làm tiểu cảnh… Trong số các linh vật bằng gốm Chăm được giới thiệu tới khách hàng vào Xuân Kỷ Hợi 2019, có bầy heo Đông Hồ được ông chủ trẻ nảy ra ý tưởng cách đây nửa năm và bắt tay vào chuẩn bị cho sản phẩm từ hơn 2 tháng trước Tết.

Tranh Đông Hồ từ lâu đã nổi tiếng và thu hút người yêu nghệ thuật dân gian. Trong đó, những con heo từng đi vào bài thơ nổi tiếng của thi sĩ Hoàng Cầm: “Tranh Đông Hồ gà lợn nét tươi trong”, hay “Mẹ con đàn lợn âm dương/ chia lìa đôi ngả/ đám cưới chuột tưng bừng rộn rã/ bây giờ tan tác về đâu?…” (Bên kia sông Đuống). Bức tranh “Lợn đàn” diễn tả 5 con heo nhỏ đang quây quần bên mẹ, mỗi con mỗi dáng vẻ, toát lên sự giản dị, đậm tính hiện thực, chứa đựng ước muốn của người nông dân về tăng gia sản xuất, về cuộc sống no đủ, sung túc, hạnh phúc. Hình ảnh đàn heo cũng như những xoáy âm dương còn thể hiện sự hài hòa, sinh sôi, phát triển... Từ nét văn hóa đậm đà bản sắc dân tộc này, anh Huy nhận thấy có thể kết hợp được với gốm Bàu Trúc để tạo nên những sản phẩm mang sắc thái riêng mà vẫn giữ được tính mộc mạc, dân dã. Thế là anh mang mẫu mã về tận làng Bàu Trúc Ninh Thuận, đặt nghệ nhân Chăm làm. Và những con heo đất đặc biệt đã được sản xuất theo cách truyền thống của người Chăm là nắn bằng tay, đốt lộ thiên, trong rơm - kiểu sản xuất tồn tại từ hàng ngàn năm còn lưu giữ lại. Với cách làm này, gốm được giữ mộc và cháy lửa tạo hoa văn (hỏa biến) một cách tự nhiên, có hồn, khác với các dòng gốm bóng bẩy trên thị trường. Mỗi sản phẩm là một màu, có con thì tông màu đen, con thì màu nâu đỏ hay nâu đen… Thế nên từng bộ cũng tạo được sự riêng biệt, không hoàn toàn giống nhau như đúc. “Trước đây, các nghệ nhân Chăm thường nắn những con heo thô sơ, đơn giản, còn heo theo mẫu tranh Đông Hồ lần đầu làm nên khó hơn do chưa quen tay, hoa văn lại khác, vì thế họ phải kỳ công hơn. Tất nhiên, chúng tôi cũng phải chấp nhận sản phẩm làm ra có khác chút so với mẫu ban đầu…”, anh Huy cho hay.

Heo nhậm tiền và heo mồm nhọn nằm trong dòng sản phẩm đón Tết Kỷ Hợi tại kho gốm của anh Xuân Huy

Khách hàng tìm đến những bầy heo Đông Hồ bằng gốm Chăm này là những đối tượng thích sự mộc mạc. Họ không chỉ đơn thuần mua một món hàng hữu hình mà còn mua cái khác biệt và ý nghĩa tinh thần ẩn chứa đằng sau đó. Ngay khi vừa “rao” sản phẩm trên trang cá nhân và trang Fanpage Gốm Bàu Trúc Ninh Thuận - Gốm Chăm handmade tại TPHCM, các khách quan tâm đã ồ lên thích thú: “Đàn heo đẹp và cưng quá hà!”. Có người mua về làm quà tặng, cũng có người đặt những con vật dễ thương này để trưng bày ở một góc không gian Trà Đạo. Tùy vào màu nền tại nơi bày biện mà khách có thể chọn tông màu của sản phẩm để phối hợp cho hài hòa.

Trong kho gốm của anh Huy mùa Tết này, những đàn heo Đông Hồ được xem là điểm nhấn trong dòng sản phẩm linh vật, bên cạnh đó còn có các con heo đơn lẻ vừa có thể trưng, vừa giữ tiền tiết kiệm, như loại heo mũm mĩm ngậm tiền qua khe miệng hay loại mõm nhọn có khoét lỗ tròn dưới bụng…

Giữa thời buổi kinh tế thị trường, việc sáng tạo những sản phẩm đặc trưng mang nét văn hóa dân gian để tiêu thụ đôi khi là chuyện lội ngược dòng, nhưng rất đáng trân quý, bởi đó không chỉ đơn giản là gầy dựng một nghề nghiệp mưu sinh, mà còn níu giữ lại cho đời những giá trị tinh thần có nguy cơ mất hút trong nhịp sống hiện đại.

LIÊN GIANG