Giải mã được tài liệu cổ đã cháy thành than

Những cuộn giấy cói bị cháy thành than vào thế kỷ thứ nhất, đã bắt đầu có thể được đọc nội dung nhờ vào công nghệ mới và chương trình học máy trí thông minh nhân tạo (AI).

Năm 79, đợt phun trào núi lửa Vesuvius ở Ý đã gây hủy hoại nghiêm trọng cho thư viện cổ của thị trấn Herculaneum, và biến các cuộn giấy cói bên trong thư viện thành những khối than. Giờ đây, với sự hỗ trợ của AI, các nhà nghiên cứu đã có thể đọc được những dòng chữ 2.000 năm tuổi.

Cuộc hành trình 1.700 năm

Tổng cộng 1.800 cuộn giấy cói được tìm thấy năm 1752 trong quá trình khai quật cổ thành Herculaneum, gần Pompeii. Chúng nằm bên trong thư viện của một dinh thự được cho thuộc về cha vợ của Hoàng đế La Mã Julius Caesar. Vào thời điểm phun trào, núi lửa Vesuvius gần như đốt cháy ngay lập tức thư viện trên trước khi chôn vùi nó bên dưới những lớp tro và đá bọt.

Qua nhiều thế kỷ, thư viện khi xưa và những cuộn giấy cói trong tình trạng carbon hóa đã bị thất lạc và chìm vào quên lãng, cho đến khi được một nông dân phát hiện vào thế kỷ XVIII. Trong vài thập niên kế tiếp, một học giả là tu sĩ đến từ Vatican đã sử dụng kỹ thuật đặc biệt để “mở” đa số các cuộn giấy của bộ sưu tập. Quá trình này tạo ra hàng ngàn mảnh vụn nhỏ, rúm ró và cần rất nhiều công sức để ghép chúng lại với nhau. Những nỗ lực sau đó của các nhóm khác đã khiến một số tài liệu bị phá hủy hoàn toàn.

Đến năm 2019, hàng trăm cuộn giấy cói vẫn chưa thể mở ra được. Lúc này, nhà khoa học máy tính Brent Seales của Đại học Kentucky (Mỹ) quyết định quét 3D toàn bộ số tài liệu còn lại và đến năm 2023 khởi động dự án mang tên Thách thức Vesuvius. Sau khi công bố phần mềm nguồn mở cùng với hàng ngàn ảnh chụp X-quang 3D của 3 mảnh giấy cói và 2 cuộn giấy, các nhà tài trợ dự án treo giải thưởng với tổng trị giá hơn 1 triệu USD với hy vọng có thể thúc đẩy nỗ lực phát triển những kỹ thuật công nghệ cao, cho phép đọc được những tài liệu trên.

Bước đột phá

Nếu khoa học kỹ thuật phát triển trong hơn 2 thập niên qua đã giúp các nhà nghiên cứu tiến gần đến khả năng “đọc được” bộ sưu tập những cuộn giấy cổ vô cùng dễ hỏng này, phải đợi đến thời của AI và thị giác máy tính mới có thể biến giấc mơ lâu nay của các nhà nghiên cứu thành hiện thực.

Ước tính từ 1.500 đến 2.000 người đã tham gia Thách thức Vesuvius trong giai đoạn đầu tiên kéo dài gần 1 năm. Và đến tháng 2 năm nay, các nhà tài trợ đã trao giải thưởng có giá trị cao nhất là 700.000 USD cho một đội ngũ gồm sinh viên đại học Luke Farritor của Mỹ, nghiên cứu sinh Youssef Nader ở Đức và sinh viên ngành robot học Julian Schillige tại Thụy Sĩ. Để giành được giải thưởng này, nhóm phải hoàn thành các yêu cầu như giải mã được ít nhất 85% nội dung của 4 đoạn văn trong cuộn giấy, với mỗi đoạn ít nhất 140 chữ. Trên thực tế, họ hé lộ thành công nội dung của 15 cột với hơn 2.000 chữ từ một cuộn giấy cói, sau khi xây dựng các thuật toán để huấn luyện AI nhận dạng sự hiện diện của mực in trên các ảnh quét 3D. Theo nhà tài trợ Nat Friedman, một doanh nhân hoạt động ở Thung lũng Silicon (bang California, Mỹ), nỗ lực của nhóm cho phép các nhà nghiên cứu rút ra kết luận, nhiều khả năng tài liệu xuất phát từ bàn tay của triết gia người Hy Lạp Philodemus, và nói về “âm nhạc, mỹ thực và những biện pháp hưởng thụ lạc thú trên trần gian”.

Dù vẫn còn nhiều tài liệu chưa được giải mã xong, các nhà tổ chức cho rằng những cuộn giấy trên có thể bao gồm các tác phẩm thất lạc từ lâu, như thơ ca của thi hào người Hy Lạp Sappho. Bên cạnh đó, trong khi giải nhất đã được công bố, Thách thức Vesuvius vẫn còn lâu mới kết thúc. Phần vừa được giải mã chỉ chiếm vỏn vẹn 5% nội dung của một cuộn giấy cói duy nhất. Nhà tài trợ Friedman đã công bố giải thưởng trong giai đoạn tiếp theo: 100.000 USD cho nhóm nào giải mã được sớm nhất ít nhất 90% nội dung của 4 cuộn giấy cói.

Về phần mình, ông Seales, người dẫn đầu dự án, tuyên bố “nhân loại đang bước vào một kỷ nguyên mới”. Hiện ông đặt mục tiêu chế tạo máy quét CT xách tay để chụp ảnh những cuộn giấy dễ hỏng mà không cần phải di chuyển chúng khỏi nơi bảo quản bên trong các viện bảo tàng, trường đại học và các bộ sưu tập ở Anh, Pháp, Ý.

GIANG VÔ YẾN