Cũng như nhiều thứ trong đời sống, ngôn ngữ luôn vận động, làm mới, càng rõ trong ngôn ngữ sinh hoạt thường ngày - ngõ chạm đầu tiên trong giao tiếp người với người. Theo hướng này, để ý dễ nhận ra, thời gian gần đây, có xu hướng xài từ vượt quá nội hàm vốn có để mong đạt hiệu ứng, hiệu quả giao tiếp cao hơn, và mong muốn chủ quan ấy của người phát ngôn đã gây nhiễu sự chuẩn mực của ngôn ngữ.
Có nhiều dẫn dụ, người viết muốn bàn chút về từ “mình”. Đây là từ thuần Việt, phương ngữ Nam bộ, tồn tại lâu đời trong không gian vùng, đã đi vào kho tàng dân gian: “Mình với ta tuy hai mà một, ta với mình…”. Ở phạm vi thân mật gia đình, rõ nhất ở vùng nông thôn, vợ chồng gọi nhau bằng từ “mình” một cách thân thiết và đầy tình cảm: “Mình ơi, cha sắp nhỏ ơi!…”. Trong ngữ cảnh ấy thì từ “mình” đầy tình cảm, đẹp, mang giá trị giao tiếp. Từ này còn dùng giao tiếp phân định “bên”: bên mình, bên đối tác... Tiếp tục, vẫn theo nội dung ấm áp, người ta cũng hay dùng từ “mình” để chỉ các đồ vật, hay cái gì thuộc sở hữu của bản thân: nhà mình, đồ này của mình… Có một biến tấu thú vị khi ghép từ, ở Nam bộ, từ “mình” hay được ghép với từ “ên”, có nghĩa tương tự như “một mình” (Tui ở nhà mình ên).
 |
Theo đà khuếch đại, mong đạt hiệu quả giao tiếp ngôn ngữ chủ quan, gần đây từ “mình” có vẻ được dùng nhiều trong giao dịch thương mại. Nhằm tạo sự thân thiết với khách hàng để có lợi cho kinh doanh, các nhân viên bán hàng, thu ngân, tiếp thị… hay nói: “Hàng này của mình/ Hóa đơn của mình là…”, và từ “mình” được dùng một cách tăng cường, vượt nội hàm vốn có như đã dẫn. Vấn đề ở chỗ có không ít người - khách hàng - cảm thấy hơi kỳ kỳ, có chút ngượng khi nam nữ nhân viên giao tiếp với khách hàng khác giới bằng từ vốn dùng cho quan hệ vợ chồng thân mật. Mới đây, người viết đến chi nhánh điện lực - một doanh nghiệp nhà nước - thanh toán hóa đơn điện, nghe cô nhân viên xài từ “mình” với một nam khách hàng ngang tuổi: “Tiền này của mình…” với giọng đầy cảm xúc, chợt nhận ra thoáng bối rối của cậu trai trẻ. Từ “mình” với cách dùng mới đã lan vào những chốn vốn xài từ chuẩn mực hơn phạm vi gia đình, làng xã, chợ búa - hiện tượng lan tỏa ngôn ngữ đời sống.
Ngôn ngữ sinh hoạt đời sống, không phải ngôn ngữ hành chính hay chính luận, không vào giấy tờ, văn kiện, phát ngôn nghiêm cẩn - nhưng cũng vẫn có chuẩn mực nhất định. Từ “mình” như đã dẫn nằm trong hiện tượng chung về ngôn ngữ với các ví dụ khác: cực kỳ, đỉnh, khủng… Các ví dụ này có nhiều ở không gian mạng, và trong sinh hoạt của giới trẻ: Giọng ca này đỉnh quá/ Điểm này khủng/ Cô ấy cực kỳ xinh… Cách dùng này cũng là quá đà, nhằm lăng xê, đẩy cao những giá trị thực tế có khi thường thường, chẳng khủng, cực hay đỉnh chút nào.
Sinh hoạt đời sống, có ngôn ngữ, không ai đem ra so đo, phân tích mổ xẻ như với chữ nghĩa giáo khoa giáo trình, luận án, diễn văn… Phong cách ngôn ngữ sinh hoạt đời sống mang đậm hơi thở mới của xã hội, phong phú, song thiển nghĩ vẫn cần nói và hiểu theo quy luật chung: rõ ràng, đúng và đẹp.
Các từ phản ánh hiện tượng quá đà, chệch chuẩn ngôn ngữ, không xấu hay tiêu cực, nhưng thiếu yêu cầu về đúng, rõ ràng trong giao tiếp.
NGUYỄN THÀNH CÔNG
Bình luận