Ông sinh ngày 13.8.1910 tại Kiến An, Hải Phòng, trong một gia đình nghèo nhưng trí thức, nên chuyện học hành từ nhỏ được chăm sóc kỹ. Cha là công chức ngành bưu điện, mẹ có “bàn tay vàng” trong nghề làm đèn giấy và nắn tò he, tài khéo của mẹ đã ảnh hưởng tới năng khiếu hội họa của bé Cẩn.
Năm 1924, hết tiểu học ở quê nhà, ông được gởi lên Hà Nội ở với bà để đi học. Một năm sau, vào học trường Kỹ nghệ thực hành (Ecole de L’Art Appliqué) tại Hà Nội. Nơi đây, ông được học vẽ “đăng ten” và thiết kế đồ gỗ, rồi tốt nghiệp, được bổ làm việc tại Viện Hải Dương Học ở Nha Trang, chuyên ngành vẽ cá mẫu. Ông làm quen với các chuyên viên Pháp và bắt đầu nghiên cứu hội họa Tây phương. Những bức vẽ sơn dầu đầu tiên có chủ đề biển, cá và cảng.
 |
Sau gần một năm công tác tại Nha Trang, ông xin về Hà Nội, học với họa sĩ Nam Sơn ba tháng, sau đó thi đậu trường Cao đẳng Mỹ thuật Ðông Ðương khóa 7 (1931 - 1936), cùng lớp với Nguyễn Gia Trí, Lưu Văn Sìn, Nguyễn Văn Tại, Nguyễn Thụy Nhân, Vũ Ðức Nhuận. Trong thời gian theo học, ông đã cùng với các bạn Nguyễn Gia Trí, Lê Phổ, Phạm Hậu, Nguyễn Khang, Trần Quang Trân nghiên cứu sơn ta để thể hiện sơn mài với những phụ liệu vàng, bạc, son, vỏ trứng…
Năm 1934, tác phẩm đầu tay của ông (Mẹ tôi) triển lãm ở Paris (1935) do Hội Khuyến khích Kỹ thuật và Công nghệ (SADEAL) tổ chức lần thứ nhất. Cùng tác phẩm này, ông giới thiệu bốn tranh nữa: Em gái tôi (dầu), Cha con (lụa), Ði làm đồng và Cảnh bờ sông (khắc gỗ màu). Ông đạt giải ngoại hạng và được đề cử vào ban giám khảo. Năm 1936, đề tài tốt nghiệp của ông được đánh giá cao với tác phẩm Lều chõng.
Những triển lãm SADEAL sau đó, ông đều có tác phẩm góp mặt như triển lãm lần thứ nhì với ba tác phẩm Cô đơn, Chân dung cô gái nhỏ, Chăn ngựa (sau đó, lại đi dự hội chợ triển lãm Paris với các bức Chân dung cô gái trên nền hoa anh đào, Chợ hoa, Mang cỏ cho ngựa ăn); lần thứ ba (tại Hải Phòng) với các bức Ði lễ chùa (lụa), Trong vườn (sơn mài). Ông đạt giải ngoại hạng, tác phẩm được gởi đi dự triển lãm ở Batavia; triển lãm SADEAL lần thứ tư, với các tranh Bên sông Hồng (lụa); Phong cảnh Huế (dầu)...
 |
| Tác phẩm "Hai thiếu nữ và em bé", ký họa nước màu của họa sĩ Trần Văn Cẩn |
Ðến 1940, ông gởi hai bức Gánh lúa (lụa) và Ngư dân (dầu) dự triển lãm ở Tokyo.
Năm 1943, ông gia nhập Trung tâm Nghệ thuật Việt Nam (Foyer de l’Art Anammite - FARTA) do họa sĩ Lê Văn Ðệ lập, hai bức Em Thúy (dầu); Gội đầu (khắc gỗ) đạt giải nhất. Năm sau, hai tác phẩm Bên ao sen (dầu); Hai thiếu nữ trước bình phong (lụa) được trưng bày ở FARTA II.
Tại triển lãm toàn quốc năm 1946, tác phẩm Xuống đồng của ông đạt giải nhất, được Hội Văn hóa cứu quốc mua.
Từ tháng 6.1954-1969, ông thay Tô Ngọc Vân làm hiệu trưởng Ðại học Mỹ thuật. Trần Văn Cẩn được tôn vinh với nhiều huân chương: Huân chương Lao động hạng I, Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học và nghệ thuật...
Ông mất vì tuổi già ngày 31.7.1994 tại Hà Nội. Thế hệ sau xếp ông vào bộ tứ nổi tiếng của Mỹ thuật Ðông Dương: Nhất Trí, nhì Vân, tam Lân, tứ Cẩn.
Từ năm 2010, tên của ông được đặt cho một con đường ở quận Từ Liêm - Hà Nội.
LM Giuse Nguyễn Hữu Triết
Trưởng ban Mục vụ Văn hóa TGP.TPHCM
Bình luận