Kính nhớ tổ tiên và ông bà cha mẹ

Tết Âm lịch hằng năm là ngày lễ hội của gia đình. Cho dù có đi làm ăn xa, mỗi người đều cố gắng trở về đoàn tụ với gia đình ít ra trong ba ngày Tết. Ngôi nhà ông bà cha mẹ phút chốc trở nên chật chội nhưng ấm cúng, khi con cháu từ phương xa kéo nhau về, tay bắt mặt mừng, nói cười rộn rã. Nụ cười sung sướng cũng bừng nở trên những khuôn mặt nhăn nheo vì tuổi tác, như cây khô đâm chồi trong nắng ấm Xuân sang. Con cháu nghiêng mình trước bàn thờ tổ tiên thắp nén hương tưởng nhớ công đức cao dày, bày tỏ với các ngài những tâm tình thành kính tri ân và thì thầm với các ngài những điều nguyện ước. Tiếp đến, con cháu quây quần chung quanh ông bà cha mẹ còn đang sống để chúc thọ, bày tỏ lòng hiếu thảo kính yêu và để đón nhận từ các ngài những lời giáo huấn đầu năm. Tất cả đều nhằm thể hiện đạo lý dân tộc: “Uống nước nhớ nguồn”, nói lên lòng biết ơn của con cháu đối với cha mẹ, ông bà, tổ tiên.

Người Do Thái ngày xưa thường tưởng nhớ đến công đức của các vị tiền nhân qua các thế hệ trong lịch sử dân tộc. Tác giả sách Huấn Ca, đã nêu đích danh từ các vị tổ phụ của nhân loại như ông Ađam, ông Khanốc, ông Sêm, ông Sết và ông Noê, đến các tổ phụ của dân tộc như ông Ápraham, ông Isaac, ông Giacóp; các vị lãnh đạo thời lập quốc như ông Môsê, ông Aharon, ông Giosuê, ông Samuel; các vị vua nổi tiếng như Đavit và Salomon; các ngôn sứ tuyệt vời như Êlia và Êlisa (x. Hc 44,1.10-15). Người Việt Nam chúng ta cũng thường nhắc nhở cho nhau nhớ đến nguồn cội của mình là các tiền nhân của dân tộc, các tổ tiên của dòng họ và ông bà cha mẹ trong gia đình. Vì thế có câu: Con người có tổ có tông/ Như cây có cội như sông có nguồn.

Ta do cha mẹ ta sinh ra. Cha mẹ ta do ông bà ta sinh ra. Và nếu cứ phăng ngược lên cái cây gia phả thì chúng ta sẽ gặp một cái gốc là tổ tiên của dân tộc. Theo truyền thuyết được lưu truyền trong dã sử, nguồn gốc dân tộc Việt Nam bắt đầu từ Cụ Ông Lạc Long Quân và Cụ Bà Âu Cơ. Đó là tổ tiên của Bách Việt, tức là một trăm bộ tộc Việt. Một trong số trăm bộ tộc ấy đã đến định cư ở lưu vực sông Hồng, khai hoang lập ấp, canh tác ruộng đồng, xây dựng đất nước, dưới sự lãnh đạo của các triều đại Hùng Vương, đó là nguồn gốc của nước Việt Nam ngày nay.

Từ khi đất nước trở thành một cõi giang sơn, đã xuất hiện trên trang sử xanh của dân tộc biết bao anh hùng liệt nữ có công bảo vệ non sông chống ngoại xâm như Hai Bà Trưng, Bà Triệu, Bố Cái Đại Vương…, với những chiến công oanh liệt tuyệt vời tựa như huyền thoại.

Trải qua các triều đại Đinh, Lê, Lý, Trần và những vương triều tiếp nối, đất nước Việt Nam chúng ta ngày càng được tô bồi vững chắc. Nhiều vị anh hùng mà chiến công và tài thao lược của các ngài đến nay vẫn còn sống mãi không riêng gì trong những trang sử xanh, mà còn trong lòng từng người dân Việt. Không ai trong chúng ta có thể quên được những chiến công hiển hách của Trần Hưng Đạo chống quân Nguyên, của Lê Lợi và Nguyễn Trãi chống quân Minh, và nhất là trận đánh thần tốc của người anh hùng áo vải đất Tây Sơn - Bình Định, là hoàng đế Quang Trung Nguyễn Huệ, khiến cho 10 vạn quân Thanh tan tành manh giáp trong chính dịp Tết. Và còn nhiều khuôn mặt khác nữa tiếp tục xuất hiện qua dòng thời gian và trở thành những tượng đài sống động giữa lòng dân tộc.

Làm sao chúng ta có thể quên ơn các bậc tổ tiên như thế khi mà ngày nay chúng ta có một non sông gấm vóc như thế này. Làm sao chúng ta có thể quên các ngài trong lời cầu nguyện và tâm tình hiếu kính đầu năm. Mặc dù các ngài chưa biết Chúa, nhưng các ngài là những dụng cụ Chúa dùng để đem lại sự tồn tại và niềm vinh dự cho chúng ta. Chắc chắn những công nghiệp của các ngài cũng nằm trong chương trình của Thiên Chúa.

Chúng ta nhớ ơn và cầu nguyện cho các ngài, đó là điều công bình và phải đạo, bởi vì theo đức tin Công giáo, sau khi chết mỗi người sẽ được Chúa phán xét tùy theo ánh sáng mà họ đã nhận được. Thiên Chúa vừa là Đấng công bình vô cùng, lại vừa từ bi nhân hậu, Người muốn tất cả mọi người đều được cứu rỗi. Vì vậy chúng ta cầu nguyện cho các ngài, vì chúng ta tin rằng các ngài đã đáp lại tiếng Chúa trong mức độ ánh sáng mà các ngài đã nhận được. Chúng ta được biết Chúa nhiều thì bị đòi hỏi nhiều, còn nếu các ngài nhận được ánh sáng ít hơn chúng ta, thì các ngài bị đòi hỏi ít hơn.

Có thể nói ông bà tổ tiên của chúng ta cách đây năm sáu đời đa số đều là người lương. Chẳng lẽ ngày nay được may mắn biết Chúa, chúng ta lại không cầu nguyện cho những ông bà cao của chúng ta ấy sao? Nếu chỉ vì ông bà cao của chúng ta là người lương mà hôm nay chúng ta không nhớ cầu nguyện cho các ngài, thì đó quả là một điều thiếu sót và bất hiếu. Về phần các thế hệ ông bà gần đây và cha mẹ đã qua đời hay đang còn sống, các ngài đã có công sinh thành dưỡng dục chúng ta cho nên người, đã vun xới, tô bồi và trao lại cho chúng ta gia sản vật chất cũng như tinh thần của tổ tiên, trong số đó phải kể đến gia sản đức tin. Chúng ta được sinh ra làm người từ máu huyết của các ngài và chúng ta được sinh ra làm con Thiên Chúa từ lời tuyên xưng đức tin của các ngài. Ơn sâu nghĩa nặng của các ngài chỉ có thể sánh ví: cao thì như núi Thái Sơn, mà rộng thì như biển Thái Bình.

Việc đáp đền công ơn của cha mẹ và ông bà tổ tiên là một bổn phận thiêng liêng không thể lãng quên đối với tất cả mọi người, vì nó xuất phát từ lề luật của Đấng Tạo Hóa được khắc ghi sâu đậm không thể phai nhòa trong lương tri của mỗi người và đã được chính Đức Giêsu long trọng khẳng định trong Tin Mừng (x. Mt 15,1-6). Thánh Phaolô cũng dạy rằng, có một liên hệ hữu cơ giữa hạnh phúc của mỗi người với sự hiếu thảo của họ đối với ông bà cha mẹ, vì chính Thiên Chúa sẽ ban thưởng hạnh phúc và trường thọ cho những người ăn ở hiếu thảo (x. Ep 6,1-3).

Hơn nữa, nếu con người tỏ ra hiếu thảo biết ơn ông bà cha mẹ, thì cũng không thể không tỏ ra hiếu thảo biết ơn Thiên Chúa. Ngược lại, nếu con người không biết ơn cha mẹ là những người đã trao ban cho mình tấm hình hài và sự lo lắng dưỡng dục, không biết ơn các bậc tiền nhân là những người đã hy sinh xương máu để gầy dựng giang sơn, thì làm sao con người có thể biết ơn Đấng Tạo Hóa được. Do đó tín ngưỡng thờ cúng ông bà tổ tiên của người Việt Nam chẳng những không trái nghịch, mà còn như một bước chuẩn bị rất thuận lợi để họ nhận biết và tôn thờ Thiên Chúa là Tổ tiên nguyên thủy tối cao của mình.

Khi chúng ta biết ơn người, thì cũng biết ơn Trời. Ngày hôm nay, nhìn lại tất cả gia sản vật chất và tinh thần mà tổ tiên đã trang trọng trao lại, từ giang sơn đất nước, văn hóa ngôn ngữ, thuần phong mỹ tục, chứng từ đức tin..., chúng ta thấy mình thật hạnh phúc vì được kế thừa bao điều thiện hảo. Hãy tạ ơn Thiên Chúa vì Người đã và đang tạo nên lịch sử cứu độ của Người qua tổ tiên ngày xưa và qua chúng ta ngày hôm nay, để mọi người cùng được vui hưởng hạnh phúc trong Nước Trời mai sau.

Giám mục Matthêô Nguyễn Văn Khôi - GP Qui Nhơn