“Làm mềm” kiến thức để dễ tiếp thu

Mấy chục năm trôi qua, quay lại, tôi nhận ra kiến thức phổ thông “hoành tráng” một thời giờ hầu như…bay hết! Duy những bài học được truyền đạt trong hứng thú và vui nhộn, những quyển sách khoa học thú vị, những câu chuyện bên lề lớp học… lại hằn sâu, lắng đọng và có giá trị vận dụng.

Những tiết học, được các vị giáo viên khả kính nghiêm cẩn chỉn chu chuyển tải trên học đường, ghi chép, thực hành tiếp thu qua bài tập trên lớp và tại nhà, lại không được nhớ lâu. Hình như tất cả đã “thăng hoa” trong các tiết kiểm tra, thi học kỳ và tốt nghiệp, rồi phai dần...

Nhớ những quyển sách mượn của thầy cô và thư viện, mua ở hiệu sách như vật lý vui, hóa học vui, toán học vui... lại nhớ tốt! Khối lượng kiến thức kinh điển hàm chứa trong các dẫn dụ lý thú, những câu chuyện sinh động, hình vẽ... khiến người đọc thấm ngay lập tức và theo họ có khi cả đời, có khi được nhân rộng qua chia sẻ. Tôi vẫn nhớ như in câu chuyện hình tượng về sự không chìm của đồng xu trong nước, người ta có thể nổi ở biển Chết, chữa cháy rừng bằng cách tạo đám cháy ngược lại, hay chuyện ông chủ - người đầy tớ và thù lao trả bằng thóc... Những dẫn dụ dung dị và có vẻ thường quá, nhưng được viết, được trình bày vui nhộn, cô đọng, thực sự lại đi vào lòng một cách sâu lắng.

Nhà xuất bản Kim Đồng từng ra mắt dòng sách khoa học thường thức, chuyển khối lượng kiến thức khổng lồ đến học trò các cấp và ngay cả với các em không được đi học, nhưng có thể đọc. Thân thế những danh nhân vĩ đại, lịch sử thế giới, phát kiến địa lý, khoa học vũ trụ... được dẫn nhập sinh động, hấp dẫn. Một số trong ấy được dịch, có cả sách của tác giả Việt Nam. Trong ngổn ngang bất cập, tôi cho rằng mảng sách ấy là thành công lớn.

Tôi nhớ lâu những câu chuyện bên lề được giáo viên kể có khi trong thời gian giải lao, ngoài giáo án, những nhắc nhở tâm tình, có vẻ tiểu tiết kiểu như “Họ tên chữ lót không được viết khác dòng”, nhưng có lợi trong đời sống.

Từng có thời gian cầm phấn đứng lớp, tôi ngẫm ra tham vọng của người thầy trao kiến thức càng nhiều càng tốt cho học sinh là có và họ thực hiện có khi quá ư quyết liệt, chủ quan và duy ý chí. Giảng thật nhiều, bài tập la liệt, bảng chi chít chữ... Song có lúc không khác một trận mưa, nước ào ào nhưng người ta hứng không được mấy.

Sư phạm ngày nay được hậu thuẫn bởi công nghệ và tư duy giáo dục mới cũng như đối tượng học trò nhạy bén năng động hơn, hạ tầng cơ sở và kinh tế xã hội nói chung có khác theo hướng thuận, nhưng lối mòn “mưa to nước ít” vẫn còn.

Cơ chế hoạt động tiếp thu và lao động sáng tạo của não bộ con người rất đặc biệt, sự nhồi nhét thường phản tác dụng. Học trò khoái học trong hứng thú, thích người thầy đóng vai nhạc trưởng chỉ huy dàn hợp xướng hơn là một ông tướng ngoài trận mạc.

Tôi biết ơn những “giáo viên” không biết mặt, tác giả những quyển sách khoa học vui, mảng sách giáo dục thường thức cũng như nâng cao của nhiều nhà xuất bản đã đóng vai trò “giáo khoa” cách tuyệt vời.

NGUYỄN THÀNH CÔNG