Nấu bánh tét

Nấu bánh tét là sinh hoạt văn hóa của người Việt từ rất lâu. Nhưng ngày nay, tại Sài Gòn, lương thực dư đầy, củi lửa lại khan hiếm, nhà cửa chật chội, nỗi lo ô nhiễm cháy nổ trong khu phố đất chật người đông, nấu bánh tét hầu như chỉ còn tại các huyện ngoại thành.

Mỗi người một tay

Thời bao cấp, kinh tế khó khăn nên nhà nhà nấu bánh tét để dành sẵn trong nhà ăn ba ngày tết, sau nữa là có món quà biếu bạn bè, họ hàng lối xóm. Gần đây, có dịp đến ấp Phú Cường, xã Tam Bung, Đồng Nai, tôi mới thấy lại không khí rộn ràng của việc nấu bánh tét gia đình.

Theo bà Nguyễn Thị Hồng, 50 tuổi, nếu nấu 20 đòn, mỗi đòn nặng cỡ 1 kg thì cần 20 kg nếp, 1 kg thịt và mỡ, 3 kg đậu xanh và khoảng 15 kg lá chuối… Nếu có thêm chà bông hoặc hột vịt muối thì đòn bánh sẽ ngon và độc đáo hơn. Còn chị Lê Thị Trinh, 35 tuổi cùng xã với bà Hồng giới thiệu sơ về hoạt động đầu tiên của nấu bánh tét: “Nếu nấu buổi sáng 8 giờ thì mờ sáng hôm đó phải ngâm đậu khoảng 3 tiếng, ướp thịt, mỡ, xắt dài ra để thịt mau thấm và vo nếp cho kỹ. Lá chuối phải xé từng mảnh lớn, lau sạch, dây chuối cũng tẻ ra sạch sẽ đặt ở góc nhà từ hôm trước. Nấu bánh trong nhà vui và có lợi khi trong nhà có nhiều người, đông con cháu, mỗi người một tay mới không lụp chụp và bánh mới ngon được”.

Rời xã Tam Bung quay ngược về Thủ Đức, phường Hiệp Bình Chánh cũng thấy có nhà nấu bánh tét. Bà Phạm Minh Tuyết, 47 tuổi cho biết nhà bà có chỉ bốn thành viên, hai vợ chồng và hai con nhưng năm nào cũng nấu bánh tét để có không khí Tết. Bà chia sẻ: “Chúng tôi nấu buổi tối cho mát mẻ. Ông xã tôi thu gom củi suốt năm. Nơi nào có bàn ghế cũ hoặc người ta rã nhà có cây lớn bé là ổng gỡ đinh ra, lấy gỗ chất một góc sân để cuối năm nấu bánh tét. Chúng tôi đãi đậu xanh, vo nếp, ướp thịt từ sáng và bắt đầu trưa thì gói. Đến khoảng 5, 6 giờ chiều bắt đầu chất củi, nhóm lửa và nấu. Khâu nấu mới cực vì phải thay nhau thức canh lửa, đổ nước thêm vào nồi hoặc trở những xâu bánh phía trên nồi để bánh chín đều”.

Ông Lê Văn Toàn, chồng bà Tuyết thêm vào: “Cả nhà đều thức canh bánh tét. Thường chúng tôi nấu thêm nồi chè, pha thêm trà, cà phê, mua thêm bánh mì thịt nguội… để xua tan cơn buồn ngủ. Những lúc như thế chúng tôi sưu tầm nhiều chuyện vui hoặc chia sẻ những suy nghĩ về cuộc sống nên không khí lúc nào cũng rôm rả. Nếu nấu lúc 5 giờ chiều thì khoảng 5 giờ sáng ngày hôm sau bánh đã chín. Lúc đó cả nhà để lửa tàn dần rồi chờ nước nguội mới vớt bánh ra rổ hoặc treo lên đế ráo nước. Xong tất cả chúng tôi mới lục tục đi ngủ bù đến khoảng 11 giờ trưa dậy ăn cơm”.

Do thời gian chuẩn bị, gói và thức canh khá cực, cần nhiều sự hỗ trợ nên không ít gia đình hùn tiền và cùng góp công để nấu một nồi bánh tét chung.

Cùng nấu bánh tét

Bà Trần Thanh Trúc, 49 tuổi (Q3) bộc bạch: “Nhà ở nội thành san sát, không có khoảng trống để nấu bánh. Lại nữa bánh mình nấu an toàn hơn nên tôi cùng hùn đậu nếp với cô em ở Gò Vấp nấu bánh tét. Nhà cô ấy có khoảng sân to, để một bếp to ở giữa và chắc chắn không phiền hàng xóm xung quanh”.

Nấu bánh tét chung, ngoài cái lợi đòn bánh chất lượng, còn tiết kiệm được thời gian của mọi người. Theo bà Hồng (Đồng Nai), bánh nhà gói ngoài đậu xanh, thịt mỡ…, người gói có thể thêm chút chà bông hoặc hột vịt muối cắt nhỏ rải dọc theo nhân, khi ăn ngon và lạ miệng hơn. Bánh người ngoài làm không được như ý mình.

Khi nấu bánh chung, công việc có thể phân chia hợp lý, người yếu làm việc nhẹ nhàng như xé lá, lau lá, tách dây chuối… Người mạnh khỏe làm việc khá quan trọng là cột bánh sao cho chắc chắn, bánh không bung ra hoặc nếu yếu tay bánh sẽ mau thiu.

Bà Lê Thị Duyên, 61 tuổi (xã Nhị Bình, thị xã Cao Lãnh) kể: “Bây giờ mỗi gia đình chỉ có 1, 2 con. Con cháu lại đi làm ăn xa nên xóm tôi cứ 2, 3 gia đình ngày 29 lại họp nhau nấu bánh tét. Nếu một gia đình nấu nồi nhỏ cũng tốn củi lửa và công gói. Thôi thì nấu chung, nhà nào cũng vui”.

Theo bà Duyên, khó nhất là khâu canh lửa và canh nước. Nếu chỉ một gia đình nấu đôi lúc người nhà chủ quan ngủ quên, nồi bánh cạn nước sẽ cháy bánh. Hoặc không trở những xâu bánh trên mặt, bánh dễ bị “nín” tức chín không đều. Rồi đến khâu canh nước. Đừng thấy mặt nước trong nồi sôi là nghĩ nồi đầy nước. Sôi thế nhưng cạn lúc nào không hay. Do vậy phải siêng mở nắp và châm nước đều đặn. Bên cạnh đó, phải siêng trở bánh nữa. Các công đoạn cần tỉ mỉ nên nấu tập thể là tiện nhất.

Thường các gia đình hoặc tập thể nấu bánh vào tối 28 hoặc 29. Nhiều gia đình như bà Nguyễn Thị Hồng ở xã Tam Bung (Đồng Nai) ngại thức khuya nên thường nấu bánh vào sáng 29 đến tối đã có bánh nóng ăn. Nhìn chung, nấu ngày cận Tết lòng ai cũng nôn nao trong không khí nhộn nhịp nên khó ai có thể bỏ ánh lửa ấm áp bên bếp bánh tét mà đi ngủ.

Nấu bánh tét còn là dịp để các thành viên trong gia đình hiểu nhau, hàng xóm láng giềng gần gũi hơn. Sau khi nồi bánh chín đều, mọi người vui vẻ chia nhau từng xâu bánh, nhường nhau từng đòn bánh, cùng dự định tặng người này, biếu người khác tíu tít. Và hình như bao giờ cũng có người nói: “Rồi, năm tới nấu nữa nghen quý vị!”.

NGUYỄN NGỌC HÀ