Ngôi nhà thờ cổ giữa lòng phố thị

Giữa nhộn nhịp phường phố tấp nập, nhà thờ Tân Định (phường 8, Q.3 - TP.HCM) như một dấu son hồng đứng lặng lẽ, uy nghi. Hơn trăm năm tồn tại với mưa nắng thời gian, ngôi nhà thờ hiện tại mang một bộ mặt tươi mới hơn nhưng dấu tích ngày xưa vẫn còn thấp thoáng.

Dặm dài thời gian

Tên gọi Tân Định, theo như cách giải thích của những người gắn bó lâu năm tại giáo xứ chính là để chỉ nơi định cư mới. Khoảng năm 1860, một số gia đình chừng 40 người Công giáo từ miền Trung di cư vào Sài Gòn. Họ dựng nhà chung quanh hào gần vách thành Gia Định tạm trú. Sau đó, chọn hẳn nơi đây để định cư và dùng một ngôi nhà cũ, với cột cây, vách ván, mái ngói để làm nhà nguyện. Một năm sau, khoảng 100 người thuộc họ đạo Cầu Bông đã nhập với nhóm giáo hữu nơi đây làm nên họ đạo An Hòa (vì họ đạo nằm trong địa bàn xã An Hòa) do cha Théodore Louis Joseph Wibaux (Vị), cha sở đầu tiên coi sóc. Ngay sau đó, cha Wibaux đã tiến hành xây dựng nhà thờ nhưng mãi đến ngày 17.4.1864, nhà thờ Tân Định mới hoàn tất dưới thời cha Henri Louis Le Mée (Lễ) làm chánh xứ.

Phía trên cung thánh nhà thờ

Qua thời gian, ngôi nhà thờ trở nên chật hẹp, không còn đáp ứng được số giáo dân ngày một tăng. Cha sở trong thời kỳ này, Donatianus Eveillard (1874 – 1881) đã cho xây dựng một ngôi nhà thờ mới trong suốt hai năm, cùng với sự giúp đỡ (hướng dẫn xây cất) của một người Hoa là ông A Lộc. Cuối cùng “nhà Chúa” khang trang, vững chắc cũng được khánh thành vào ngày 16.12.1876. Đây chính là ngôi thánh đường đi qua những tháng năm lịch sử, tồn tại cho đến hôm nay.

Từ 1882 – 1898, thời cha sở Louis Eugène Louvet (Ngôn), nhận thấy cần có thêm không gian để giáo dân được thoải mái tham dự thánh lễ nên cha đã quyết định nối dài thêm hai căn và làm hai hàng ba có xây tường chung quanh nhà thờ. Ngài khởi sự công việc năm 1896 và đến ngày 2.2.1898 thì phần diện tích được “thêm vào” hoàn thành. Từ năm 1926 – 1933, khi cha J.B. Nguyễn Bá Tòng (sau này là Giám mục người Việt đầu tiên) làm cha sở đã tiếp tục nới rộng thêm thánh đường và xây dựng tháp chuông bên cạnh công lộ Paul Planchy (nay là đường Hai Bà Trưng).

Không gian bên trong nhà thờ

Năm 1949, dưới thời cha sở Phaolô Nguyễn Văn Vàng (1946 – 1965), nhà thờ bắt đầu có dấu hiệu hư cũ. Cha cho sửa lại sườn, thay đổi kèo và đòn tay bằng sắt, sơn phết lại trần và đến năm 1957, sân nhà thờ Tân Định được trải đá, tráng nhựa. Việc “tân trang” cũng được chú tâm trong giai đoạn cha Nicolas Huỳnh Văn Nghi (sau này là Giám mục GP Phan Thiết) coi sóc xứ (1965 – 1974). Nhà thờ được sơn phết, lót gạch lại cho bằng phẳng, ghế quỳ được bọc nệm tươm tất hơn. Cha sở Phanxicô Xaviê Phan Văn Thăm (1974 – 1997) đã cho gỡ bỏ hàng rào sắt có từ xưa ngăn riêng gian Cung Thánh. Cung thánh được đổ cao, tráng lại bằng đá mài màu xanh cho hợp với hàng cột xung quanh. Trần nhà lúc đó đã loang lổ vì nước mưa dột nên cũng được tô mới. Tháng 12.1976 , nhà thờ được sơn mới lại để kỷ niệm 100 năm ngày xây dựng. Công tác trùng tu tiếp tục được thực hiện trong các năm 1987, 1990 với việc sửa nóc, làm trần và quét sơn bên ngoài.

Dấu tích từ quá khứ

Đi qua bao tháng năm biến đổi, với nhiều cuộc trùng tu lớn nhỏ, nhà thờ Tân Định hiện tại là một công trình kiến trúc cổ nhưng lại mang một sắc hồng hiện đại. Cùng với những đường sơn viền trắng trang nhã, nhà thờ nổi bật trên nền trời thẳm xanh.

Hai hàng cột thẳng tắp tôn lên vẻ uy nghi của nhà thờ

Nhìn từ bên ngoài, nhà thờ Tân Định gồm tòa tháp chính và hai tháp phụ. Trên đỉnh tháp chính là chóp hình bát giác có cây thánh giá cao 3m làm bằng đồng. Hai tháp phụ có những tháp đèn và nhiều cửa sổ hoa gió được trang trí bằng hoa văn đặc sắc làm cho ngôi thánh đường vừa vững chãi lại vừa có nét mềm mại riêng biệt. Trừ sửa chữa những phần hư hao, toàn bộ “khung sườn” của ngôi thánh đường vẫn như ngày xưa. Nhiều “vết cổ” bên trong nhà thờ cũng còn lưu lại cho đến ngày nay.

Phía trong thánh đường, trước bàn thờ Đức Mẹ là nơi an táng cha Eveillard, người xây dựng ngôi nhà thờ hiện nay, qua đời ngày 15.9.1883 và được an táng ngày 17.9.1883. Trên mộ ngài có phủ một tấm bia làm bằng cẩm thạch trắng. Bên cạnh cửa cái là một tấm bảng đá cũng bằng cẩm thạch trắng ghi lại lòng tri ân của giáo dân Tân Định với cha sở J.B Nguyễn Bá Tòng. Ba chiếc bàn thờ bằng cẩm thạch Ý do gia đình ông Francois Haasz và bà Anna Tống Thị Mực dâng từ ngày 6.1.1929 hiện nay vẫn còn đặt ở nhà thờ, dùng làm bàn thờ chúa Giêsu, làm bàn thờ Đức Mẹ và bàn thờ lễ.

Một góc cổ xưa bên trong nhà thờ Tân Định

Không gian bên trong thánh đường sau 139 năm (1876 -2015) vẫn vẹn nguyên, từ kiến trúc đến trang trí. Bước vào nhà thờ, có cảm giác thoáng mát, ấm áp do diện tích và cách thiết kế xây dựng đem lại. Để hòa hợp với khí hậu nhiệt đới, nhà thờ có nhiều ô cửa lớn nhỏ và nóc rất cao. Toàn bộ chiều dài thánh đường là 48m, bề ngang rộng 22m và chiều cao của vòm mái là 42m, với sức chứa khoảng 1.000 người. Hai hàng cột chạy đều hai bên cùng với tượng các thánh nam nữ đặt ở trên càng làm tăng thêm vẻ trang trọng của công trình kiến trúc cổ. Tháp chuông được xây dựng vào thời cha Tòng, cao 52,62m, có sáu cỗ chuông cổ.

Cùng với cơ sở vật chất, đời sống đạo có nhiều dấu ấn Nam bộ ở Tân Định vẫn được duy trì sau bao năm. Các hội đoàn đã thành lập trước nay đều hoạt động tích cực, sôi nổi. Năm 1998, cha Gioan Baotixita Võ Văn Ánh nhận nhiệm vụ về làm chánh xứ Tân Định. Từ thời điểm đó, Tân Định có nhiều đổi mới, hoạt động từ thiện, bác ái được đẩy mạnh. Các ban bệ được thành lập nhằm hỗ trợ những công việc như cấp học bổng cho học sinh nghèo, trao tặng xe lăn cho người khuyết tật, hiến máu nhân đạo, tiếp sức mùa thi. Ngoài ra, giáo xứ còn trao tặng nhiều căn nhà tình thương và mở lớp cắt may công nghiệp miễn phí trang bị nghề cho các em thuộc gia đình có hoàn cảnh khó khăn trong xứ.

Tượng các thánh đặt bên trong nhà thờ

Nhiều nếp sinh hoạt phụng vụ từ xa xưa vẫn được lưu giữ. Việc lần chuỗi mân côi vào các chiều trước giờ lễ là nét truyền thống của giáo xứ. Dù ngày nay Tân Định hiện diện giữa trung tâm thị thành nhưng lòng mộ đạo của người giáo hữu vẫn luôn được thể hiện như xưa trong nhiều sinh hoạt phụng tự cũng như mục vụ.

Nằm trên một trong những con đường trung tâm thành phố, nhà thờ Tân Định không có “khoảng lùi không gian” nên dường như cũng hòa vào nhịp sống gấp gáp của đô thị. Thế nhưng, chỉ cần bước vào bên trong ngôi thánh đường, tâm hồn mỗi người trở nên lắng đọng bởi sự trang nghiêm và hơi thở cũ xưa còn phảng phất trong từng vết tích.

Thiên Lý