Nhiều nét quyện hòa giữa truyền thống Kitô giáo với văn hóa bản địa đã trở thành phong tục đẹp đẽ trong các gia đình và xứ đạo Việt Nam khi Xuân về Tết đến…
Tôn kính tổ tiên, nét đẹp trong văn hóa Việt
Hiếu thảo vốn là truyền thống tốt đẹp của người Việt từ ngàn xưa. Ở nước ta, Giáo hội cũng đã có những nỗ lực thích nghi và hội nhập về văn hóa thờ kính tổ tiên theo từng giai đoạn, với những hướng dẫn cụ thể. Như trong văn kiện hướng dẫn việc tôn kính tổ tiên được HĐGMVN công bố năm 2019, lòng hiếu thảo và biết ơn tổ tiên được đề cập đến qua sự liên hệ với điều răn thứ tư của Hội Thánh (Thảo kính cha mẹ) và kết hợp với văn hóa truyền thống Á Ðông - một nền văn hóa Tam giáo đặc biệt đề cao lòng tôn kính thảo hiếu với tổ tiên.
Tết cổ truyền là thời gian con cháu trong các gia đình Công giáo Việt thể hiện lòng hiếu thảo, biết ơn tổ tiên một cách rõ nét theo tinh thần hội nhập văn hóa. Những ngày cuối năm, khi người người nhộn nhịp dọn dẹp, trang hoàng nhà cửa chuẩn bị đón Tết, thì ở các gia đình Công giáo, điều quan tâm không chỉ ở việc sắp xếp ngăn nắp mọi thứ, bài trí hoa kiểng cho ngôi nhà đầy sắc Xuân, mà còn chăm chút chu đáo cho không gian bàn thờ trong nhà. Ngày nay, hầu như nhà tín hữu nào cũng đều có bàn thờ gia tiên được đặt dưới bàn thờ Chúa. Trước Tết, nơi đây được lau chùi sạch sẽ và đủ đầy nhang đèn, nến, hoa… Nói về thói quen trang trí bàn thờ ngày Tết, chị Thanh Phượng (quận Tân Bình, TPHCM) cho hay, ngoài nến, nhang lúc nào cũng có sẵn, thì những ngày đầu Xuân, nơi bàn thờ Chúa và bàn thờ gia tiên ở nhà chị luôn có hoa tươi. Chị đặc biệt thích những bình hoa cao nên thường chưng hoa huệ, hoa lay-ơn. “Tết năm ngoái, trên bàn thờ gia tiên nhà tôi có bình hoa lay-ơn, sắc đỏ và dáng hoa vươn lên thẳng tắp trông rất thanh tao. Khi chưng hoa, tôi cũng hay tìm hiểu ý nghĩa của mỗi loài, như hoa lay-ơn đỏ biểu tượng cho sự liêm chính, đạo đức và sự tưởng nhớ, phù hợp cho việc thể hiện lòng thành kính của con cháu đối với ông bà, tiên tổ…”, chị Phượng khoe. Việc chưng một, hai dĩa trái cây trên bàn thờ cha mẹ, ông bà… cũng thường thấy ở nhiều gia đình. Theo lý giải của chị Phạm Thanh Lam, một giáo dân nhập cư ở Tân Phú - TPHCM thì: “Nhà mẹ tôi ở quê cũng như chúng tôi ở thành phố, đều có thói quen chưng trái cây trên bàn thờ cha tôi. Tùy từng năm mà các loại trái cây có sự thay đổi, nhưng quả bưởi thường không thể thiếu. Chúng tôi quan niệm việc chưng trái cây này không phải để linh hồn người quá cố về hưởng mà chỉ là sự tưởng nhớ. Lúc sinh thời, cha tôi thích ăn bưởi, khi tìm mua loại quả này chưng bàn thờ dịp Tết, chúng tôi nhớ nhiều đến cha mình và những kỷ niệm xưa lại có dịp ùa về…”. Bưởi cũng là loại trái cây thông dụng mà người Việt vẫn dùng để chưng trên bàn thờ ngày Tết, nên ngoài việc tưởng nhớ người cha đã khuất, chị Lam cũng muốn mang không khí Xuân về cho góc nhỏ của gia đình. Chiều 30 Tết, thắp nén hương trầm nơi đây là đã thấy căn nhà tràn ngập mùa Xuân.
Nếu như người Việt nói chung từ lâu có truyền thống đi thăm viếng mộ phần của tổ tiên và người thân trong những ngày cuối cùng của năm cũ - để bày tỏ lòng kính trọng với đấng sinh thành hay ông bà đã khuất - thì riêng với các tín hữu Công giáo Việt Nam, truyền thống này đã trở thành ngày lễ kính nhớ tổ tiên đầy ấm áp vào mùng Hai Tết. Ngày này, nhiều người thường đi lễ ở nhà thờ hay nghĩa trang để cầu nguyện cho người thân quá cố. Trước đó, các thành viên gia đình đã ra Đất Thánh hoặc đến Nhà Chờ Phục Sinh ở giáo xứ để lau dọn, thắp nhang, cắm hoa trên các phần mộ, hũ hài cốt... Nghĩa trang của người Công giáo rực rỡ sắc hoa và ngập tràn khói hương không chỉ tháng 11 trong năm mà còn vào ngày mùng Hai Tết này. Anh Trần Nghĩa, một giáo dân quê ở Tây Ninh, lên Sài Gòn lập nghiệp đã lâu, trầm ngâm nhớ về những cái Tết mà cả đại gia đình của anh đều tụ họp về quê nhà: “Anh em chúng tôi đều đã có gia đình riêng, song dù ở đâu, dịp Tết đều quy tụ về ngôi nhà tổ do cha mẹ để lại. Ngoài chuyện về để sum họp ăn uống thông thường, chúng tôi luôn nghĩ đến việc đi thăm mộ phần của ông bà, cha mẹ đã khuất nơi Đất Thánh. Ai không tham dự thánh lễ ở nghĩa trang được thì cũng dành chút thời gian nào đó trong ngày ra đây thắp nhang, đọc kinh cầu nguyện…”.
Đi lễ và hái lộc đầu Xuân
Trong văn hóa Việt từ xưa có lễ trừ tịch diễn ra vào lúc giao thừa. Có quan niệm trừ tịch là để “xua đuổi ma quỷ”; cũng có lý giải khác về lễ trừ tịch, là để tiễn vị thần năm cũ ra đi, đón vị thần năm mới đến. Với người Công giáo, Thiên Chúa là “Chúa tể càn khôn” và đêm 30 tháng Chạp, hầu như nhà thờ nào cũng có thánh lễ giao thừa, được cử hành trang trọng. Mọi người cùng hợp với nhau để dâng lời cảm tạ Chúa, xin Người chúc phúc… Cộng đoàn thường được linh mục chủ tế mời gọi hướng về Chúa là mùa Xuân Vĩnh Cửu.
Và người Công giáo Việt Nam từ lâu, có ba ngày Tết Nguyên Đán với những thánh lễ mang nét đặc trưng riêng, hòa mình vào truyền thống dân tộc. Để thánh hóa ba ngày Tết này, Hội Thánh đã chỉ định ngày mùng Một cầu bình an cho năm mới; mùng Hai cầu nguyện cho tiên nhân - ông bà cha mẹ đã khuất theo tinh thần của đạo hiếu; mùng Ba Tết là ngày cầu cho công ăn việc làm.
Theo hướng hội nhập văn hóa, các xứ đạo thường tổ chức “hái lộc đầu Xuân”. Lộc ở đây là các phong bao lì xì, trong đó có kèm một câu trích từ Kinh Thánh, được để trong những chiếc khay hay được treo nơi các cành đào, cành mai đặt trên Cung Thánh. Sau thánh lễ giao thừa hoặc lễ sáng đầu năm, giáo dân có thể lên “hái lộc”… Năm nào cũng vậy, chị Trần Thị Phương (giáo xứ Tân Thành, TGP TPHCM) đều tham dự đầy đủ các thánh lễ trong Tết Nguyên Đán và “hái lộc” Xuân. Chị tin những câu Tin Mừng bốc được ngẫu nhiên, như là ý Chúa gởi đến cho mình: “Có năm nhận được những câu với ý như lời mời gọi làm việc thiện, điều lành hay tu tâm, sửa mình…, tôi cũng hướng bản thân sống theo cách này để tìm sự bình an và niềm hy vọng cho những điều tốt đẹp trong năm mới”. Nhiều bậc cha mẹ có con đang đi làm việc rất quan tâm đến thánh lễ mùng Ba Tết, như chia sẻ của bà Nguyễn Thị Minh (giáo xứ Nhân Hòa, TGP TPHCM): “Các con tôi đi làm đôi khi cũng vất vả nên tôi thường khích lệ con đi lễ mùng Ba để xin Chúa thánh hóa công ăn việc làm trong năm mới, cầu mong cho một năm được thành công, gặt hái được kết quả tốt trong công việc…”.
Các thánh đường ở Việt Nam những ngày Tết Nguyên Đán thường được trang hoàng với những sắc màu rất tươi tắn. Có giáo xứ đặt những chậu hoa mai, hoa đào lớn trên gian Cung Thánh và có góc trưng bày các biểu tượng bánh chưng, hoa quả…, gắn với truyền thống dân tộc. Có xứ thì trang trí khuôn viên thánh đường khá độc đáo với các tiểu cảnh, trong đó không thiếu hình ảnh của con linh vật biểu trưng cho năm mới trong 12 con giáp, như con cọp cho năm Dần, mèo cho năm Mão hay rồng cho năm Thìn… Với cảnh sắc sinh động của xứ đạo, các tín hữu đi lễ đầu Xuân, nhất là các chị em trong những tà áo dài truyền thống hay cách tân, lại được dịp lưu giữ khoảnh khắc đẹp trong từng bức ảnh.
Văn hóa bản địa đầy sắc màu đã hòa trộn vào không gian thánh đường Công giáo, làm nên nét đẹp mùa Xuân cho Giáo hội địa phương.
GIANG PHAN
Bình luận