Nhà ngoại giao - khoa học tài năng Roger Joseph Boscovich

Linh mục dòng Tên Roger Joseph Boscovich vào năm 1753 đã phát hiện rằng Mặt trăng ngay từ đầu không có khí quyển, một điều rất lạ lẫm với người cùng thời…

Phải đến gần đây, thế giới mới nhận ra và trân trọng sự độc đáo và những quan điểm tân tiến, vượt thời đại của linh mục người Croatia Roger Joseph Boscovich (1711-1787). Là triết gia, nhà toán học, vật lý học, thiên văn học, chuyên gia trắc địa, kỹ sư và nhà thơ, cha Boscovich được nhà vật lý học John Henry Poynting ca ngợi là “một trong những đầu óc dũng cảm và táo bạo nhất trong lịch sử nhân loại”.

Thiên hướng khoa học, ngoại giao

Cha Boscovich chào đời ở Ragusa (giờ đây là Dubrovnik, Croatia), trong một gia đình thương nhân gốc Serbia và Ý. Năm 14 tuổi (tức năm 1725), ngài bắt đầu gia nhập dòng Tên ở Rome và nhập học Collegium Romanum (Ðại học Ðức Giáo Hoàng Gregory) năm 1727. Thầy Boscovich dồn sức vào các môn toán học, vật lý, và đến năm 1736 hoàn thành báo cáo khoa học đầu tiên. Thầy trở thành giáo sư toán học tại Collegium vào năm 1740, đến năm 1744 thì được truyền chức linh mục. Vì thiên hướng khoa học, linh mục Boscovich được bề trên cho phép tự do nghiên cứu, giảng dạy. Năm 1734, Ðức Giáo Hoàng Bênêđictô XIV bổ nhiệm ngài làm cố vấn kỹ thuật xử lý các vết nứt trên mái vòm của Vương Cung Thánh Ðường Thánh Phêrô.

Được vinh danh trên giấy bạc của Croatia

Sau đó, vị linh mục được mời làm người hòa giải vụ tranh chấp giữa CH Lucca và Tuscany của Áo vào năm 1757. Nhiệm vụ này đã đưa ngài đến Vienna. Tại đây, cha Boscovich dàn xếp thành công vụ việc và được mọi người trọng vọng trên cương vị ngoại giao, cũng như là học giả được nể trọng. Sau khi vị linh mục xử lý xong tranh chấp tại Vienna, thêm một cơ hội để ngài thi thố tài ngoại giao nhanh chóng xuất hiện. Chính quyền Anh lúc đó nghi ngờ các tàu chiến được đóng tại cảng Dubrovnik (Croatia) và chuyển giao cho Pháp. Nếu là sự thật, tính trung lập của CH Ragusa (nay là Croatia) đã bị vi phạm. Cha Boscovich được chọn là sứ giả tại London (1760) và nhờ vào sự khéo léo của mình, ngài đã hoàn thành được nhiệm vụ ngoại giao. Cũng trong năm này, cha gặp được Benjamin Franklin, một trong những nhà lập quốc của Mỹ, và các tên tuổi về khoa học hàng đầu tại London, Cambridge. Ðến năm 1761, cha được chọn làm thành viên Viện Hàn lâm Khoa học Hoàng gia Anh.

Các công trình nghiên cứu đầy giá trị của cha Boscovich

Năm 1761, các nhà thiên văn học chuẩn bị quan sát sự kiện sao Kim đi ngang Mặt trời. Dưới ảnh hưởng của Viện Hàn lâm Khoa học Hoàng gia Anh, vị linh mục quyết định khởi hành đến Constantinople. Tuy nhiên, cha đến nơi trễ, thế là ngài tiếp tục đi đến Ba Lan thông qua ngã Bulgaria và Moldavia, trước khi thẳng tiến Saint Petersburg. Tại đây, cha được bầu làm thành viên của Viện Hàn lâm Khoa học Nga. Lúc này, sức khỏe suy yếu, buộc vị linh mục phải quay về Ý. Năm 1769, ngài tiếp tục theo đuổi nghiên cứu tại Ðài thiên văn Brera ở Milan. Ðến năm 1775, cha Boscovich trở thành giám đốc quang học hải quan của hải quân Pháp và lên đường đến Paris. Tám năm sau, ngài quay về Ý và qua đời vào năm 1787.

Các công trình nghiên cứu

Bất chấp các hoạt động ngoại giao tất bật, cha Boscovich không ngừng xuất bản sách về các công trình nghiên cứu của mình. Mỗi công trình đều là lĩnh vực ứng dụng toán học, đại diện cho một phương pháp mới hoặc là kết quả khảo sát liên quan đến toán. Trong số đó có các báo cáo về quan sát thiên văn, kính viễn vọng, các vết đen của Mặt trời, quỹ đạo của các hành tinh, sao chổi, cực quang, hiện tượng sao Thủy đi ngang mặt trời, hình dạng của Trái đất, biến thiên của trọng lực và các vấn đề quang học. Tác phẩm nổi tiếng nhất của ngài là Philosophiæ naturalis theoria redacta ad unicam legem virium in natura existentium, trình bày lý thuyết nguyên tử và lý thuyết về các lực, xuất bản tại Vienna vào năm 1758. Phiên bản thứ hai được xuất bản năm 1763 tại Venice và tái bản lần 3 ở Vienna năm 1764. Ðến năm 1922, cuốn sách được xuất bản tại London và tại Mỹ vào năm 1966. Phải đợi đến năm 1974, nó mới được tái bản tại Zagreb (Croatia).

Ấn bản quan trọng cuối cùng trong cuộc đời của vị linh mục dòng Tên là bộ 5 cuốn sách về quang học và thiên văn học Opera Pertinentia ad Opticam et Astronomiam, xuất bản tại Venice năm 1785, tức hai năm trước khi ngài qua đời. Trong cả cuộc đời, cha Boscovich xuất bản khoảng 100 đầu sách và báo cáo, đa số bằng tiếng Latinh. Những công trình này thể hiện sự kết hợp đầy bất ngờ giữa lòng đam mê, nhiệt huyết và tính logic, cho phép thấu hiểu những hiện tượng của tự nhiên. Nhà thiên văn học người Pháp Joseph Jérôme Le Français de Lalande từng nói, mỗi một công trình nghiên cứu của linh mục Boscovich đều chứa đầy những ý tưởng của thiên tài.

HỒNG HOANG