Những biểu hiện cụ thể của hội nhập nghi lễ Công giáo trong văn hóa Việt Nam (P9)

NGHI THỨC TẾ

Tế hoa

Chúng tôi đã có dịp trình bày lễ thức MÚA HÁT DÂNG HOA trong tháng Năm - Tháng Ðức Mẹ ở các nhà thờ Công giáo. Cũng trong tháng Năm, một số xứ đạo còn tổ chức TẾ HOA. Ðây là một lễ thức có ở vùng đồng bằng Bắc Bộ từ trước 1945. Những giáo dân miền Bắc di cư vào Nam đem theo tế hoa và có cải biên đôi chút. Ví dụ trước Công đồng Vatican II, nhà thờ Công giáo không thắp hương nên không có phần dâng hương. Nghi lễ này chỉ được đưa vào nội dung tế hoa từ sau Công đồng Vatican II.

Khác với múa hát dâng hoa do các cháu gái tuổi từ 9 đến 15 đảm nhận, tế hoa do nam giới thực hiện. Ðoàn tế hoa gồm 15 người: một chủ tế, 2 bồi tế và 12 tế viên. Trang phục của đoàn tế hoa giống như trang phục của đoàn tế giao thừa. Chủ tế là người cao tuổi có đức hạnh, hai bồi tế cũng là hai huynh trưởng gương mẫu. Mười hai tế viên thường là những nam giới trung niên, thành viên sốt sắng của xứ, họ đạo.

Cũng như múa hát dâng hoa, trước khi vào lễ tế hoa, xứ đạo tổ chức đi kiệu hoa xung quanh khuôn viên nhà xứ. Cuộc đi kiệu thường kết thúc vào lúc sẩm tối. Ðó cũng là thời điểm bắt đầu của TẾ HOA.

Mở đầu, một vị thay mặt cho xứ đạo (có thể là chánh trương) hoặc thay mặt cho họ đạo (nếu việc tế do một họ đạo thực hiện) ngâm lời giáo dân. Ðiệu ngâm như ngâm sổng trong chèo cổ, gồm 4 câu, mỗi câu 8 chữ (tứ tuyệt). Nội dung của lời giáo đầu nêu lý do xứ đạo tổ chức tế hoa. Ngâm xong, vị chủ tế bước xuống. Một hồi ba tiếng trống, chiêng rền vang. Ðoàn tế đi dưới nhà thờ lên phía cung thánh. Ði đầu là vị chủ tế. Tiếp theo là hai bồi tế, sau đó là 12 tế viên đi hàng đôi.

Chủ tế chắp tay nâng ngang mày, hai bồi tế mỗi người cầm 3 thẻ hương đã được đốt. Tiếp theo, hai tế viên cầm hai cây nến to gắn trên giá, sau hai tế viên cầm nến là 5 cặp tế viên mỗi cặp cầm một sắc hoa: Hồng, Vàng, Tím, Xanh, Trắng. Ðến gần cung thánh, tất cả dừng lại, chỉ có vị chủ tế bước lên cung thánh. Chủ tế cúi mình vái chào. Tiếp theo đến phần dâng hương : Hai vị bồi tế lần lượt tiến đến bát hương đặt trước bàn thờ. Vị Ðông xướng cắm hương trước, bước lên đứng về phía bên phải chủ tế. Vị Tây xướng cắm hương sau, bước lên đứng ở bên trái chủ tế. Ban nhạc cử điệu sênh tiền. Dứt nhạc, hội hát hát một bài hát ca ngợi Ðức Maria.

Trong phần tế hoa, năm cặp lần lượt cầm mỗi sắc hoa dâng lên bàn thờ, cạnh đó là kiệu hoa Ðức Mẹ. Mỗi sắc hoa tượng trưng cho mỗi đức hạnh của Ðức Maria. Hoa trắng thể hiện lòng trinh khiết, hoa xanh tượng trưng cho nhân từ, khoan dung... Một cặp hoa được dâng lên cũng là lúc hội hát cất cao lời ca. Ca từ mang nội dung ví von, so sánh đức hạnh của Ðức Maria với loại hoa đó. Ðây là những bài hát được lấy từ những vãn hoa trong múa hát dâng hoa mà nhạc điệu được cải biên từ những làn điệu dân ca ba miền Trung, Nam, Bắc. Cũng có khi lời mới được đặt nhưng trên nguyên tắc vẫn lấy nhạc điệu từ dân ca.

Cuối lễ là lời chúc phúc của chủ tế. Tế hoa cũng diễn ra độ nửa giờ. Sau tế là phần cộng đồng tín hữu cầu nguyện. Buổi lễ kết thúc bằng việc giáo dân rước Mình Thánh Chúa.

Tế giao thừa, tế hoa là những lễ thức tôn giáo Công giáo mang đậm màu sắc văn hóa truyền thống Việt Nam. Ở đây có sự hài hòa đến nhuần nhị giữa y phục, lễ điệu, nhạc lễ, nhạc điệu và lời ca. Thánh lễ đã đánh động tâm linh từng con người, vọng dội trong họ để họ cảm nhận mình là người Việt, sống đạo Chúa.

Cuối thánh lễ có lời nguyện kết lễ, có chúc lành và rước Mình Thánh Chúa.

Ðiều đáng chú ý là, ngay từ trước Công đồng Vatican II, nghĩa là trước khi có sự cho phép chính thức của Tòa Thánh về việc hội nhập văn hóa, thì tín hữu Công giáo đã biết kế thừa, biết tuyển chọn từ văn hóa truyền thống Việt Nam để đưa vào các nghi thức tế lễ Công giáo.

PGS.TS Nguyễn Hồng Dương