Số hóa dữ liệu văn hóa, du lịch TPHCM trong thời đại mới

Ngày 23.7.2026, tại Bảo tàng Tôn Đức Thắng đã diễn ra buổi tọa đàm “Lý luận phê bình Văn học Nghệ thuật” với chủ đề “Số hóa dữ liệu văn hóa, du lịch TPHCM”. Chương trình do Ban Tuyên giáo và Dân vận Thành ủy TPHCM phối hợp cùng Hội đồng Lý luận phê bình Văn học - Nghệ thuật TPHCM, Liên hiệp các Hội Văn học - Nghệ thuật TPHCM, Đài Phát thanh - Truyền hình TPHCM (HTV - Hãng phim TFS), các cơ quan nhà nước thực hiện số hóa, cùng đông đảo các công ty tư nhân và cá nhân sáng tạo, kinh doanh công nghệ đồng phối hợp thực hiện.

Đổi mới tư duy quản lý và nhận diện di sản trong không gian số

Các diễn giả đã đặt ra vấn đề, số hóa di sản văn hóa không đơn thuần là câu chuyện ứng dụng kỹ thuật hay đưa di sản từ đời thực lên màn hình, mà giá trị cốt lõi chính ở sự chuyển đổi về tư duy quản lý, nghiên cứu và bảo tồn.
TS Nguyễn Thị Hậu (Tổng Thư ký Hội Khoa học Lịch sử TPHCM) chỉ ra rằng số hóa di sản theo xu hướng quốc tế hiện nay bao gồm 4 cấp độ phát triển từ thấp đến cao. Cấp độ đầu tiên là sao chép dữ liệu để lưu giữ hình ảnh, hiện vật, công trình bằng các kỹ thuật hiện đại như phục dựng quá trình khai quật khảo cổ. Tiếp đó là đưa dữ liệu lên môi trường Internet để công chúng tiếp cận di sản từ xa. Ở mức độ cao hơn, việc ứng dụng công nghệ như Web 3D giúp tạo dựng môi trường số toàn diện cho di tích. Cuối cùng là tích hợp Trí tuệ nhân tạo (AI) nhằm xây dựng các bảo tàng mở hoặc bảo tàng trên đám mây kết nối không giới hạn. “Đây là một sự chuyển đổi phương thức quản lý các di sản, đặc biệt là cách quản lý sao cho các di sản có thể phát huy tốt nhất, nhiều nhất những giá trị tiềm ẩn bên trong nó” - TS Nguyễn Thị Hậu nhấn mạnh. Bà cũng đưa ra cảnh báo về nguy cơ đứt gãy ký ức đô thị tại một trung tâm kinh tế năng động như TPHCM, việc số hóa các không gian ký ức như lối sống, ngôn ngữ địa phương hay sinh hoạt chợ truyền thống chính là giải pháp neo giữ bản sắc, giúp thế hệ trẻ và cư dân mới đến thêm hiểu và gắn bó với thành phố.

Theo TS Mã Thanh Cao (Nguyên Giám đốc Bảo tàng Mỹ thuật TP.HCM), mục tiêu cốt lõi của số hóa là xây dựng được một kho dữ liệu số hóa chuẩn mực. Số hóa không phải để thay thế di sản gốc mà làm cho di sản lớn mạnh hơn, đặc biệt trong bối cảnh các di sản phi vật thể đang đối mặt với nguy cơ lãng quên theo thời gian. Đồng quan điểm, TS Trịnh Đăng Khoa (Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Văn hóa TPHCM) đã phân tích sâu về sự khác biệt ngữ cảnh khi số hóa hai loại hình di sản. Đối với di sản vật thể, số hóa là chuyển hóa các giá trị vật chất như diện tích, kiến trúc, hình khối, chất liệu. Ngược lại, đối với di sản phi vật thể, số hóa là chuyển hóa các giá trị phi vật chất, bao gồm nhận thức, tri thức, kỹ năng, thái độ, nghi thức và tâm hồn của con người.

Động lực cho công nghiệp văn hóa

Từ lý luận đến thực tiễn triển khai số hóa tại TPHCM vẫn còn tồn tại khoảng cách lớn. Làm thế nào để nguồn dữ liệu văn hóa số không nằm im trong kho máy tính mà thực sự trở thành nguồn lực phát triển công nghiệp văn hóa?
Đóng góp góc nhìn từ khối kinh tế, TS Trần Quý (Viện trưởng Viện Kinh tế số Việt Nam) khẳng định tính kinh tế không nằm ở việc tạo ra file 3D, mà nằm ở khả năng chuyển dữ liệu đó thành giá trị thực. Ông đề xuất 4 tầng giá trị cần đạt được bao gồm: Giá trị bảo tồn gốc, Giá trị quản trị, Giá trị trải nghiệm và Giá trị đổi mới sáng tạo. Đồng thời, để tránh tình trạng làm số hóa manh mún, các diễn giả đồng loạt chỉ ra khoảng trống lớn nhất hiện nay của TPHCM là việc thiếu dữ liệu chuẩn và chưa thống nhất tiêu chí ưu tiên. Mặt khác, khi có được kho dữ liệu số chuẩn xác, di sản sẽ trở thành nguyên liệu thô đắt giá cho sáng tạo. TS. Trịnh Đăng Khoa đưa ra ví dụ về việc tái sinh một nghi thức đám giỗ hay đám cưới truyền thống Nam Bộ thành các sự kiện văn hóa, nghệ thuật trải nghiệm thu phí trong đời sống hiện đại. 

Trong chương trình, các diễn giả thống nhất rằng số hóa di sản đòi hỏi sự gắn kết giữa nhà nước, nhà trường và viện nghiên cứu, doanh nghiệp với cộng đồng. Nhà nước giữ vai trò định hướng chính sách, xây dựng hạ tầng số và hành lang pháp lý bảo vệ bản quyền. Cộng đồng được coi là chủ thể của di sản, được tạo điều kiện để tự số hóa di sản của dòng họ, gia đình. Về mặt đào tạo, các cơ sở giáo dục cần nhanh chóng khắc phục khoảng trống nguồn nhân lực liên ngành vừa giỏi công nghệ vừa am hiểu sâu sắc về văn hóa.
Các diễn giả cùng khẳng định, mục đích cao nhất của số hóa vẫn phải là bảo tồn chân xác nhất di sản văn hóa. Nếu chỉ chăm chăm số hóa để đưa vào sản phẩm du lịch kiếm tiền ngay thì rất dễ bị sai lệch do chiều theo thị hiếu... nhưng khi bảo tồn cho di sản trở nên dài lâu, thì việc khai thác và mang lại lợi ích kinh tế chắc chắn sẽ tới. Đề thực hiện được điều này, đòi hỏi có một chiến lược dài hạn, đồng bộ về tư duy, chuẩn hóa về dữ liệu và cởi mở trong chính sách. 

Phương Nhã