Mới rồi có bạn đạo ở xa hỏi tôi rằng có phải thật sự Đức Mạnh Tử khuyên “Nếu tin hết vào sách thà không có sách còn hơn”? Bạn ấy dẫn luôn câu chữ Nho“Tận tín thư bất như vô thư”và bảo nó nằm trong sáchMạnh Tử.
 |
|
Mạnh Tử (372 - 289 trước Công Nguyên) |
Câu hỏi thú vị thay!
Lúc 6 giờ sángngày 13-8-2018, tôi thử vào Google tìm “tung tích” câu nói bạn ấy dẫn. Chỉ tíc tắc (0,35 giây) tôi được khoảng 2.880 kết quả. Lướt qua một số “địa chỉ”, tôi tạm ghi nhận chín trường hợp tiêu biểu trong số kết quả nói trên. Tôi giữ nguyên văn của bản điện tử, kể cả các dấu chấm câu, dấu gạch nối khi dẫn lại chín trích đoạn sau đây:
- “Nhưng đọc bất cứ sách nào, người đọc cũng nên nhớ lời răn của Mạnh Tử. Ông nói: “Tận tín thư, bất như vô thư”. Nghĩa là: “Thà không có sách, còn hơn (có sách để đọc rồi) nhắm mắt tin sách (Sách Mạnh Tử, Thiên Tận-Tâm)”[1].
-“Cổ nhân cho rằng ‘Tận tín thư, bất như vô thư’ (Tin hết vào sách thì cũng như không có sách)”[2].
- “Người xưa dạy rằng: ‘Tin mù quáng vào sách, chẳng thà không có sách’ (Tận tín thư bất như vô thư), ý khuyên người đọc sách phải biết biện biệt đúng sai, chớ nên nhất nhất tin vào sách”[3].
- “Vả lại, ‘tận tín thư, bất như vô thư’, không nên quá tin vào sách, (…)”[4].
- “Người xưa đã nói thật chí lý ‘tận tín thư bất như vô thư’ (quá tin sách chẳng bằng không có sách)”[5].
- “Bởi vậy mà cổ đức đã cảnh cáo: ‘Tận tín thư bất như vô thư’. (Nếu chỉ tin vào kinh sách một cách mù quáng thì thà rằng không có kinh sách còn hơn)”[6].
- “Nhưng Mạnh Tử có nói: ‘Tận tín thư bất như vô thư’. Chúng ta cũng nên cẩn trọng với sách vở vậy!”[7].
- “ ‘Tận tín thư bất như vô thư’ (Tin vào sách quá thì chẳng thà đừng đọc sách làm chi!)”[8].
- “Nói như Mạnh Tử: ‘Tận tín thư bất như vô thư’ (Quá tin vào sách thì thà không có sách), (…)”[9].
SáchMạnh Tửgồm bảy thiên篇(cũng như chương /chapter), chia làm hai quyển gọi là Thượng, Hạ. Quyển Hạ gồm bốn thiên. Thiên chót gọi làTận Tâm盡心và chia làm hai phần, gọi làTận Tâm Thượng, Tận Tâm Hạ. Theo bản Mạnh Tử của James Legge (1815-1897), trong Tận Tâm Hạ, ở đoạn đánh số 49 mở đầu như sau:
孟子曰:盡信書,則不 如無書. (Mạnh Tử viết: Tận tín “THƯ”,tắcbất như vô “THƯ”.)
1. Trước hết, ta thấy, khi nói“Tận tín thư bất như vô thư”, người Việt đã bỏ sót chữtắc(liên từ /conjunction,có nghĩa:thì, thì là). Thí dụ:Bất tiếntắcthối不進則退(Không tiến là lùi).Luận Ngữ,thiênHọc Nhi, có câu này:Đệ tử nhậptắchiếu, xuấttắcđễ.弟子入則孝,出則悌. (Con em ở trong nhà thì hiếu thảo [với cha mẹ], ra ngoài thì kính nhường [người lớn]).
2. Lại thấy, chữ THƯ書được James Legge đặt trong dấu ngoặc kép. Thì ra nó không có nghĩa chung chung là sách vở (books), mà là nhan đề một pho kinh trong Ngũ Kinh (Dịch, Thư, Thi, Lễ, Xuân Thu). Vâng, THƯ trong câu chữ Nho dẫn trên là Kinh Thư, còn gọi là THƯỢNG THƯ尚書, ghi chép các sự kiện lịch sử Trung Quốc thời cổ (vua Nghiêu, vua Thuấn; ba nhà Hạ, Thương, Tây Chu).
James Legge dịch câu chữ Nho trên đây như sau:
Mencius said,“It would be better to be without the Book of History than to give entire credit to it.”
Nghĩa là:Mạnh Tử nói, “Thà không có (Kinh) Thư còn hơn là tin hết vào (Kinh) Thư.”
3. Tại sao Đức Mạnh Tử không cả tin vào Kinh Thư?
Kinh Thư có tới hai mươi lăm thiên ngụy tác (apocrypha), trong đó có thiênVũ Thành武成(Thành Tựu Chiến Sự /Successful Completion of the War). Thế nên, sau khi nói“tắc bất như vô Thư”,Đức Mạnh Tử lập tức giải thích lý do ngài chỉ tin (Kinh) Thư một phần nào:
吾 於武成,取 二 三 策 而 已 矣.(Ngô ư“Vũ Thành”, thủ nhị tam sách nhi dĩ hỹ.)
James Legge dịch câu chữ Nho trên đây như sau:
In the “Completion of the War,” I select two or three passages only, which I believe.
Nghĩa là:Trong [thiên] Vũ Thành, ta chỉ chọn lấy hai hay ba đoạn mà ta tin tưởng.
Trở lại với khoảng 2.880 trường hợp người Việt diễn dịch và trích dẫn không đúng câu nói của Đức Mạnh Tử, phải chăng đây là cái thói quen dễ dãi sao chép lẫn nhau bất cần khảo chứng của người Việt?
Cũng bởi thói quen này, phải chăng xưa nay người Việt chúng ta vô tình đã “vu khống” Đức Mạnh Tử khi cứ bảo rằng ngài từng nói câu “Tận tín thư bất như vô thư”theo nghĩa“Đọc sách mà tin hết vào sách thì thà không có sách.”?
Nhiêu Lộc, 13.8.2018
Huệ Khải
_________________________________
[1]http://www.dactrung.com/NoiDung.aspx?m=tr&id=16947
[2]http://tiasang.com.vn/-khoa-hoc-cong-nghe/bay-tri-thuc-897
[3]http://www.talawas.org/talaDB/showFile.php?res=14472&rb=11
([4])http://www.baoquangninh.com.vn/van-hoa/dien-anh/200708/Thi-hao-Nguyen-du-viet-Truyen-Kieu-khi-nao-2098815/
[5]http://archives.gov.vn/Pages/Tin%20chi%20ti%E1%BA%BFt.aspx?itemid=103&listId=6b85b438-119d-4fe9-943e-bd86f95c90f2&ws=content
[6]https://thuvienhoasen.org/a10808/van-de-an-chay-an-man-cua-tue-trung-thuong-si-nhieu-tac-gia
[7]http://sachxua.net/forum/chuyen-doi-thuong/ai-biet-cau-’dia-sanh-thao-ha-thao-vo-can’-chi-dum/
[8]https://thuvienphapluat.vn/tintuc/vn/thoi-su-phap-luat/thoi-su/-30603/chu-quyen-viet-nam-va-luat-phap-quoc-te
[9]http://www.vja.org.vn/vi/detail.php?pid=0&catid=49&id=28722&dhname=Gan-nha-truong-voi-toa-soan-giai-phap-tang-tinh-chuyen-nghiep-trong-dao-tao-bao-chi
Bình luận