Tất cả đều là anh chị em

Dài 90 trang, được Tòa Thánh đăng tải với 8 thứ tiếng, “Fratelli tutti” - “Tất cả anh em” là thông điệp thứ ba của Ðức Giáo Hoàng Phanxicô, được ngài ký vào ngày 3.10 tại mộ thánh Phanxicô ở thành Assisi, Ý.

Ý tưởng xuyên suốt của thông điệp bàn về “tình huynh đệ và bằng hữu xã hội” này là không ai có thể mãi độc hành trên những chặng đường đầy cam go của cuộc đời. Ðức Thánh Cha mời gọi mọi người xây dựng một xã hội của tình thân ái, để không bị đè nén bởi chiến tranh, lòng ghen ghét, bạo lực, sự lãnh đạm và “những bức tường mới”.

Cách đây 5 năm, Ðức Giáo Hoàng công bố thông điệp Laudato si’, nêu ra mối liên quan giữa khủng hoảng môi trường với khủng hoảng xã hội, chiến tranh, làn sóng di cư và tình trạng đói nghèo. Và ngài chỉ ra mục tiêu cần hướng tới: xây dựng một hệ thống kinh tế, xã hội công bằng và tôn trọng Công trình Sáng Tạo của Chúa, trong đó, trọng tâm là con người đóng vai trò canh gác, gìn giữ Trái đất, chứ không phải tiền tài. Với thông điệp mới, đấng kế vị thánh Phêrô đã chỉ ra con đường để đạt được mục tiêu này: hãy nhìn nhận nhau là anh chị em. Là anh chị em vì chúng ta cùng chung một chiếc thuyền, điều đã được thể hiện rõ qua đại dịch Covid-19. Dù giàu hay nghèo, xuất thân ra sao, địa vị xã hội thế nào thì cũng không là ngoại lệ khi dịch bệnh hoành hành. Nếu như Laudato si’ là thông điệp về bảo vệ môi trường thì Fratelli tutti là một tài liệu phân tích về xã hội, dành cho mọi người, chứ không riêng các tín hữu Công giáo.

Tình huynh đệ toàn cầu

Chương đầu tiên trong số 8 chương của Fratelli tutti, mang tựa đề “Những bóng tối của một thế giới khép kín”, xoáy vào những “căn bệnh” của thời đại: thao túng và làm biến chất các khái niệm như dân chủ, tự do, công bằng; sự ích kỷ và bỏ mặc những lợi ích chung; sự thắng thế của thị trường chỉ được xây dựng trên lợi nhuận; nạn thất nghiệp, kỳ thị, nghèo đói; sự phân chia thiếu công bằng về quyền lợi… Ngoài ra, còn có “văn hóa của những bức tường” gây chia rẽ, được nuôi dưỡng bởi nỗi sợ hãi và sự đơn độc. Theo Ðức Phanxicô, những vấn đề nói trên mang tính toàn cầu nên cần phải có sự phối hợp hành động toàn cầu để giải quyết.

Ảnh: Vatican Media

Trước những bóng tối u ám, bản thông điệp chỉ ra nguồn sáng của hy vọng, chính là người Samari nhân hậu, cũng là tên của chương thứ hai: “Một người lạ trên đường”. Giữa một xã hội quay lưng lại với những nỗi đau, không biết cách chăm sóc những thân phận dễ bị thương tổn, chúng ta được mời gọi gần gũi anh chị em quanh mình, vượt qua những định kiến và lợi ích cá nhân. Và như vậy, nhân loại có thể “mơ” về một “tình huynh đệ toàn cầu”. Cũng với tình huynh đệ ấy mà Chúa Giêsu “đã khích lệ chúng ta bỏ qua những khác biệt, chấp nhận đối diện với những nỗi đau” và đến với tha nhân.

Cứ thế, qua Fratelli tutti, Ðức Thánh Cha từng bước phân tích các khía cạnh của tình huynh đệ, một chủ đề mà ngài đã nhiều lần nhấn mạnh trong triều đại của mình, kể từ khi được mật nghị hồng y bầu chọn vào năm 2013. Tình huynh đệ, theo Ðức Phanxicô, trước hết có liên quan đến kinh tế. Ngài nhắc nhở rằng nguyên tắc “tài sản của chung” là trọng tâm trong luận thuyết về xã hội của Giáo hội, và “tài sản cá nhân chỉ có thể được xem là một quyền lợi phụ”.

“Ðón nhận, bảo vệ, thăng tiến và giúp hòa nhập”

Bản thông điệp mới nhắc đến khía cạnh khác của tình huynh đệ: đón tiếp các di dân. Ðức Phanxicô nêu rõ: “Ðiều lý tưởng là tránh những cuộc di cư không cần thiết bằng cách tạo điều kiện cho các nước đều có môi trường phù hợp để người dân sống và trưởng thành đúng với phẩm giá của mình”. Tuy nhiên, nếu điều này là không thể, thì hãy “đón nhận, bảo vệ, thăng tiến và giúp di dân hòa nhập” bằng những cách thức cụ thể như cải tiến quy trình cấp thị thực nhập cảnh; mở các hành lang nhân đạo cho người tị nạn; đảm bảo để họ có giấy tờ hợp pháp…

Ðức Giáo Hoàng cũng phân định, “tình huynh đệ toàn cầu” hoàn toàn khác với tiến trình toàn cầu hóa đang biến chất trở nên như một “xe lu” nghiền nát mọi sự khác biệt, mà ngài gọi là “hình thức mới của thực dân văn hóa”. Trong khi đó, tính “toàn cầu” của tình thân ái vẫn tôn trọng và bảo toàn sự đa dạng cùng những khác biệt.

Giới thiệu bản thông điệp mới tại Vatican vào ngày 4.10 - ảnh Vatican Media

Mở rộng ra hơn, theo Fratelli tutti, tình huynh đệ không chỉ là những mục tiêu cần hướng đến, mà còn là một phương thức có thể ảnh hưởng trực tiếp đến sự tồn tại của chúng ta trên thế giới, mà cụ thể là “đối thoại một cách kiên trì và can đảm”. Phương thức đối thoại cần phải được ưu tiên trong mọi tình huống, như khi hai lực lượng thù nghịch chấp nhận ngồi vào bàn đàm phán hòa bình. Trong bản thông điệp, Ðức Thánh Cha đã dành một phần đáng kể cho chủ đề hòa bình và hòa giải. Ngài chỉ trích tất cả những ai tự nhận đang thực hiện cái gọi là “chiến tranh chính nghĩa”. Ở thời đại này, không có lý lẽ nào có thể biện mình rằng chiến tranh là chính nghĩa. Qua đó, ngài nhắc lại lời Ðức Giáo Hoàng Phaolô VI từng phát biểu trước Liên Hiệp Quốc vào năm 1965: “Ðừng bao giờ để xảy ra chiến tranh nữa!”.

Khi bàn về đối thoại, chắc chắn phải có phần của đối thoại liên tôn, cũng là một phần quan trọng trong thông điệp được ký ngày 3.10 ở Assisi - quê nhà của thánh Phanxicô, người đã có những hành động cụ thể để “kết nối” với các tôn giáo khác. Trong Laudato si’, Ðức Phanxicô từng nói về góc nhìn tương đồng với Ðức Thượng phụ Chính Thống giáo Constantinople Bartholomew I, còn trong Fratelli tutti, Ðức Thánh Cha đã bốn lần nhắc tới Ðại giáo sĩ Ahmed el-Tayeb của Ðại học al-Azhar (Cairo, Ai Cập). Hai vị đã gặp nhau năm 2019 ở Abu Dhabi và cùng ký bản bản tuyên bố chung lịch sử về tình huynh đệ “Vì hòa bình của thế giới và sự chung sống”.

Lan Chi