Có một nghịch lý đang xuất hiện trong không ít gia đình hiện nay: cha mẹ càng bận rộn, công nghệ càng được kỳ vọng sẽ “trông con” giúp mình. Một chiếc điện thoại, một ứng dụng học tập hay một công cụ AI có thể kể chuyện, dạy tiếng Anh, sửa phát âm, gợi ý bài văn và trò chuyện với trẻ hàng giờ. Tiện lợi, nhanh chóng, chi phí đôi khi chỉ bằng một vài bữa ăn sáng. Nhưng nếu phụ huynh giao hẳn việc học của con cho “thầy” ảo, sự tiện lợi ấy cũng có thể để lại những khoảng trống rất thật.
Chị Minh Quang (phường Tân Mỹ, TPHCM), từng nghĩ mình đã tìm được giải pháp phù hợp khi tải một ứng dụng học tiếng Anh AI cho hai con. Lịch đưa đón con học chính khóa, ngoại khóa kín cả ngày khiến chị gần như không còn thời gian kèm con. Tin rằng ứng dụng quảng cáo có thể giúp trẻ luyện phát âm, trò chuyện bằng tiếng Anh bất cứ lúc nào nên chị yên tâm. Từ đó, hai con tan học về là cầm điện thoại. Ăn cơm cũng xem máy. Người lớn nhắc nhở, các con đáp lại: “Con đang học với thầy”. Đến cuối năm, trong buổi họp phụ huynh, chị mới giật mình khi giáo viên cho biết điểm tiếng Anh của con giảm. Kiểm tra lại, chị phát hiện con vẫn mở ứng dụng đều đặn nhưng phần lớn thời gian chỉ chọn trò chơi, còn bài học và bài tập thì bỏ qua.
Câu chuyện của anh Đinh Tuấn (Phường Thủ Đức, TPHCM) lại khác. Con gái anh đang học lớp 6, thực sự chăm chỉ với “thầy” AI. Cô bé có thể trò chuyện với ứng dụng mỗi ngày và rất thích vì “thầy” lúc nào cũng kiên nhẫn, nhẹ nhàng, gần như không bao giờ trách mắng. Sau một thời gian, bé vẫn mắc những lỗi phát âm, ngữ pháp mà ứng dụng không sửa triệt để. Đến lớp, khi giáo viên trực tiếp chỉnh lỗi hoặc cho điểm thấp, bé lại hụt hẫng và cho rằng “thầy” trên điện thoại dễ chịu hơn. Dù luyện giao tiếp nhiều, cô bé vẫn lúng túng khi gặp người thật. Em có thể nói một vài câu với máy nhưng khi đứng trước người đối diện lại không biết tiếp tục câu chuyện thế nào.
Một phụ huynh khác là chị Thanh Hương (phường Long Trường, TPHCM), có con học lớp 4, cũng từng tin rằng AI sẽ giúp con học Văn tốt hơn. Mỗi khi được giao viết một đoạn văn, cô bé chỉ cần nhập đề bài vào ứng dụng là vài giây sau có ngay một bài văn khá trôi chảy. Ban đầu chị mừng vì con làm bài nhanh, câu chữ “hay hơn trước”. Nhưng rồi chị nhận ra những bài văn ấy không thực sự là suy nghĩ của con. Khi cô giáo văn hỏi “Vì sao con lại có cảm nhận như thế?”, bé không giải thích được. Những câu văn đẹp nhưng xa lạ với trải nghiệm của một đứa trẻ lớp 4. Từ đó, chị yêu cầu con tự viết trước, sau đó mới dùng AI để tham khảo cách diễn đạt, tìm lỗi chính tả hoặc gợi ý thêm.
Câu chuyện tương tự xảy ra với anh Hoàng Minh (phường Thủ Đức, TPHCM), từng giao cho AI việc luyện tiếng Anh của con vì nghĩ “máy nói tiếng Anh chuẩn hơn bố mẹ”. Nhưng sau vài tháng, anh nhận ra con làm bài trắc nghiệm trên ứng dụng rất tốt, nhưng vào lớp lại gặp khó khi phải tự viết câu, chia thì, chuyển động từ hoặc trình bày một ý tưởng hoàn chỉnh.
Những câu chuyện trên cho thấy AI có thể hỗ trợ học tập rất tốt, nhưng hỗ trợ không đồng nghĩa với thay thế. Với trẻ nhỏ, đặc biệt học sinh tiểu học, học tập không chỉ là tiếp nhận kiến thức. Đó còn là quá trình hình thành khả năng lắng nghe, quan sát, đặt câu hỏi, chờ đến lượt, diễn đạt suy nghĩ và đọc cảm xúc của người đối diện. Những điều ấy cần sự tương tác thật giữa người với người. Một giáo viên có thể nhận ra hôm nay học sinh im lặng khác thường, biết em đang mất tập trung hay gặp khó khăn qua ánh mắt, giọng nói, cách cầm bút. Người mẹ có thể nhận ra con đang viết một bài văn không phải bằng cảm xúc của mình. Và chỉ phụ huynh mới có thể phát hiện con đang học đối phó, dù trên màn hình mọi bài tập đều hiện chữ “hoàn thành”. AI không dễ làm được những điều ấy. Theo các chuyên gia ngôn ngữ, với trẻ nhỏ, việc học tiếng Anh nên gắn với hình ảnh, câu chuyện, trò chơi, hoạt động giao tiếp và những tình huống gần gũi. Quan trọng là trẻ có thực sự sử dụng ngôn ngữ, có dám nói, dám diễn đạt và biết giao tiếp với người khác hay không. Trẻ lớn hơn, khi đã có khả năng tự học và biết phân biệt đúng sai, có thể sử dụng AI nhiều hơn để tra cứu, luyện tập, kiểm tra phát âm, tìm ý tưởng hoặc sửa bài. Dù vậy, phụ huynh vẫn cần kiểm tra và hướng dẫn.
Vậy điều đáng lo là người lớn dùng AI để… khỏi phải đồng hành với trẻ. Nuôi dạy một đứa trẻ chưa bao giờ chỉ là chuyện giúp con làm xong bài tập. Đó còn là chuyện ngồi cạnh con khi con bí một câu trả lời, sửa cho con một lỗi nhỏ, và kiên nhẫn hỏi: “Con nghĩ gì về điều này?”.
Tú Vi
Bình luận