Tại Bảo tàng Phụ nữ Nam bộ, sáng ngày 4.7.2026 đã diễn ra lễ khai mạc triển lãm sơn mài với chủ đề độc đáo “Chu Tất Bình Dân”, trưng bày hàng trăm tác phẩm quý hiếm tôn vinh giá trị của dòng mỹ nghệ ứng dụng trong đời sống Nam bộ một thời.
Tên gọi “Chu Tất Bình Dân” ẩn chứa một tầng nghĩa kép đầy thú vị về mặt nghệ thuật và ngôn ngữ. Theo nghĩa chuyên môn, “chu” là sắc đỏ của chu sa, “tất” là cây sơn – hai chất liệu căn bản tạo nên bảng màu truyền thống của kỹ nghệ sơn cốt. Trong khi đó, theo ngữ nghĩa tiếng Việt, “chu tất” chính là sự chỉn chu, vẹn toàn đến từng chi tiết. Việc đặt từ “chu tất” cạnh “bình dân” nhằm nhấn mạnh những vật dụng phục vụ đời sống thường nhật của người dân đất phương Nam lại mang trong mình một kỹ nghệ hoàn hảo, tỉ mỉ đến ngạc nhiên.
Triển lãm đã tái hiện sinh động không gian của các tiệm đồ sơn mài Sài Gòn những năm 1950 – 1990, khi dòng chảy mỹ nghệ phát triển rực rỡ tại vùng đất Thủ Dầu Một – Sài Gòn với hơn 140 tên hiệu và xưởng sản xuất danh tiếng, có thể kể tới như Trương Văn Thanh, Thành Lễ, Trần Hà, Văn Thoát. Những vật dụng thân thuộc như khay trà, hộp trang điểm hay các đồ dùng gia đình xưa không chỉ là đồ dùng thuần túy mà kết tinh của sự lao nhọc âm thầm từ những người thợ thủ công, định hình nên diện mạo văn hóa phương Nam.
Một trong số những người đồng sở hữu bộ sưu tập là nhà nghiên cứu Phạm Hoàng Quân, đã đưa ra những nhận định sắc sảo về thực trạng ngành sơn mài hiện nay. Ông chỉ ra rằng, khi tranh sơn mài Việt Nam thăng hoa trên các sàn đấu giá quốc tế, chúng ta lại đang lãng quên tầng bậc đồ mỹ nghệ ứng dụng phục vụ giới bình dân. So sánh với các nước khác như Trung Quốc hay Nhật Bản, ông Quân cho biết dù tranh sơn mài đến từ các nước này có thể không bằng Việt Nam, nhưng các vật phẩm mỹ nghệ ứng dụng của họ lại cách biệt chúng ta rất xa. Sự bỏ trống thị trường này đã tạo cơ hội cho các sản phẩm công nghiệp cấp tốc xâm nhập, làm mai một nền tảng công nghiệp văn hóa vững chắc mà chúng ta từng sở hữu nửa thế kỷ trước.
Trước giá trị to lớn của bộ sưu tập, Tiến sĩ Nguyễn Thị Hậu (nhà nghiên cứu khảo cổ kiêm chuyên gia bảo tồn di sản văn hóa Nam Bộ) đã kiến nghị nhà sưu tập cùng công ty Huyền Đức sớm phối hợp các cơ quan có thẩm quyền lập hồ sơ công nhận một số tác phẩm tại đây là Bảo vật Quốc gia. “Hành động này không phải nhằm mục đích cầu danh, mà chính là cách chúng ta gìn giữ và tôn vinh văn hóa của vùng đất Nam Bộ”, bà nhận định.
Triển lãm “Chu Tất Bình Dân” vượt ra ý nghĩa buổi thưởng lãm nghệ thuật, sự kiện này gợi nhắc khéo léo về việc trân trọng những giá trị cốt lõi trong đời sống, nơi cái đẹp hiện diện ngay trong những điều bình dị nhất, gắn bó với đời sống văn hóa người Việt.
Bài và ảnh: Phương Nhã
Bình luận