Vị linh mục gắn liền với sao Kim

Linh mục Jean-Baptiste Chappe d’Auteroche (1722-1769) là nhà thiên văn học nổi tiếng người Pháp, với tên tuổi gắn liền với hiện tượng hiếm gặp sao Kim đi ngang Mặt trời.

Cha Chappe d’Auteroche chào đời tại Auvergne, miền trung nước Pháp, vào ngày 23.8.1722. Ít có thông tin về thời niên thiếu của ngài, nhưng đến khi trưởng thành, chàng thanh niên ở vùng nổi tiếng với các dãy núi lửa này quyết định đi theo ơn gọi và trở thành linh mục của dòng Tên. Dòng đã tạo điều kiện để cha theo đuổi thiên văn học và được bổ nhiệm làm nhà trợ lý tại Ðài Thiên văn học Hoàng gia trước khi trở thành thành viên Viện Hàn lâm Khoa học Hoàng gia Pháp vào tháng 1.1759.

Cuộc du hành đến Siberia

Ngày 6.6.1761, sao Kim, hành tinh thứ hai tính từ Mặt trời, đi ngang Mặt trời lần đầu tiên sau 122 năm, và các tổ chức khoa học ở Pháp lẫn Anh đều vội vã lên kế hoạch để đảm bảo ghi nhận được hiện tượng thiên văn hiếm gặp từ nhiều địa điểm trên địa cầu. Mục tiêu được đặt ra là bằng cách dựa trên vị trí của sao Kim và Mặt trời tại những điểm khác nhau trên Trái đất, các nhà thiên văn học có thể đo được khoảng cách chính xác nhất từ Trái đất - Mặt trời, từ chuyên môn là “đơn vị thiên văn” (AU). Nỗ lực khoa học này cho phép các chuyên gia lần đầu tiên có thể tính toán được kích thước của toàn bộ hệ Mặt trời, dựa trên đơn vị AU.

Viện Hàn lâm khoa học Pháp đã gởi cha Chappe d’Auteroche từ Paris vượt qua quãng đường hơn 5.300km để đến Tobolsk ở Siberia. Với giao thông và phương tiện di chuyển vào thời đó, ngài phải mất gần như cả mùa xuân mới lặn lội đến nơi, thậm chí suýt nữa thì đến trễ và để lỡ thời khắc trọng đại. May mắn là dù bầu trời cả ngày hôm ấy đầy mây, đến thời điểm then chốt thời tiết lại quang đãng, cho phép cha quan sát và ghi nhận hiện tượng sao Kim đi ngang Mặt trời.

Sau khi quay về quê hương vào năm 1763, mang theo dữ liệu quý giá từ chuyến đi dài ngày, cha Chappe d’Auteroche đặt bút ghi lại cuộc hành trình đầy phiêu lưu của mình dưới cái tên Voyage en Siberie (Chuyến đi đến Siberia), xuất bản vào năm 1768. Ðây là tác phẩm gồm 2 quyển, trong đó mô tả vô số lần vị linh mục tiếp xúc với đủ sắc dân ở Nga.  Công trình này đã được dịch sang tiếng Anh vào năm 1770 với tựa “A Journey into Siberia”.  Bản dịch bị cắt ngắn nghiêm trọng về nội dung, và nhiều chi tiết bị sắp xếp lại, đồng thời giảm số lượng hình ảnh minh họa. Tuy nhiên, suy cho cùng đây vẫn là tác phẩm đáng đọc, cho phép người thời nay phần nào tưởng tượng được cuộc hành trình gian khó của cha Chappe d’Auteroche vào thời ấy.

Trong đa số thời gian, cha sử dụng xe trượt tuyết để di chuyển xuyên lãnh thổ Nga, cho đến khi mùa xuân đến và băng tan khiến phương tiện này phải xếp xó. Và ngài thường xuyên ghi nhận nhiệt độ trên đường đi, bằng thang độ Reaumur, cho phép người đời sau hình dung được thời tiết vào thế kỷ 18 là như thế nào.

Sách của cha cũng được đính kèm bản đồ về nước Nga, và được đánh giá rất cao vì phân loại theo màu sắc, chẳng hạn đất cằn cỗi không thích hợp cho hoạt động nông nghiệp được tô màu xanh lá, màu vàng dành cho đất trồng trọt và đất đang được làm nông là màu đỏ. Bản đồ không có nhiều màu đỏ, và không trùng lắp với những mảng màu vàng. Từ đó, hậu nhân có thể suy ra được có vẻ như người Nga không cày bừa trên những vùng đất phù hợp nông nghiệp.

Chuyến đi định mệnh

Ngay sau khi cha Chappe d’Auteroche xuất bản bộ sách giá trị, ngài nhận nhiệm vụ mới, lần này đến Baja, bang California của Mỹ, để quan sát hiện tượng sao Kim đi ngang Mặt trời lần thứ hai vào năm 1769. Các hiện tượng này thường song hành, cách nhau 8 năm trước khi gián đoạn hơn 1 thế kỷ cho đến đợt kế tiếp vào năm 1874. Ngài đã lên đường thi hành nhiệm vụ, nhưng không may là nhiễm bệnh lạ và qua đời trong tình trạng sốt cao tại xứ người trong chưa đầy 2 tháng kể từ thời điểm xuất phát. Căn bệnh lạ cũng giết chết gần như toàn bộ nhóm của cha, trừ một người. Cho đến nay, chẳng ai biết được căn bệnh gì đã tấn công đoàn khoa học của Pháp.

Bên cạnh những đóng góp liên quan đến thiên văn học, cha đã truyền cảm hứng cho người cháu Claude Chappe xây dựng hệ thống điện báo quang đầu tiên trên thế giới. Ðến năm 1996, nhà thiên văn học người Bỉ Eric Walter Elst đã phát hiện một tiểu hành tinh và đặt tên là 14961 d’Auteroche để tưởng nhớ công lao của vị linh mục quá cố. 

HỒNG HOANG