Vị trí Dinh Trấn Biên Phú Yên, nơi Anrê Phú Yên được rửa tội

VỊ TRÍ DINH TRẤN BIÊN PHÚ YÊN, NƠI ANRÊ PHÚ YÊN ĐƯỢC RỬA TỘI

Năm 2025, kỷ niệm 400 năm ngày sinh (1625-2025) và 25 năm Thầy giảng Anrê Phú Yên được phong Chân phước (2000-2025). Nhắc đến Chân phước Anrê Phú Yên, không thể không kể về Dinh Trấn Biên Phú Yên, là một trung tâm hành chánh, quân sự vang bóng một thời của Đàng Trong, cũng là nơi có nhà nguyện đầu tiên trong công cuộc truyền giáo ở Phú Yên. Tại nhà nguyện này, Anrê Phú Yên lãnh nhận Bí tích Rửa tội vào năm 1641.

Dinh Trấn Biên Phú Yên từ các nguồn sử liệu hiện biết được

Phú Yên có 4 sông chính, từ phía bắc tính vô là sông Tam Giang - còn gọi là sông Long Bình (Sông Cầu); sông La Hiên - còn gọi là sông Kỳ Lộ, sông Cái (Tuy An); sông Đà Rằng - còn gọi là sông Bà Diễn hay Đà Diễn (Tuy Hòa); sông Bàn Thạch - còn gọi là sông Bà Nông hay Đà Nông (Đông Hòa .Tuy nhiên, trên bản đồ Vương Quốc Annam của các cha Dòng Tên xuất bản tại Paris năm 1650 (Royaume d’Annam comprenant  les royaumes de Tumkin et de la Cocinchine - designe par les Pères de la Compagnie de Jesus, Paris 1650) thì chỉ có 3 con sông, không có sông Bàn Thạch ở cuối phía Nam Phú Yên. Dinh Phoan (Dinh Trấn Biên Phú Yên) được định vị bên bờ Bắc dòng sông ở giữa, tức sông Cái ngày nay¹. Lúc bấy giờ, Phú Yên là biên thùy của Đàng Trong.

Dinh Trấn Biên Phú Yên được chúa Sãi Nguyễn Phúc Nguyên thành lập năm 1629 để trấn giữ biên cương. Nguyễn Phúc Vinh, con rể chúa Sãi được cử làm Trấn thủ². Sau khi bà vợ Quan trấn biên lãnh nhận Bí tích Rửa tội (1636), một nhà nguyện được bà lập tại Dinh trấn ³. Tại nhà nguyện này, cha Đắc Lộ rửa tội cho Anrê Phú Yên năm 1641 ⁴. Trong hành trình mở cõi về phương Nam, tháng 2 năm Mậu Dần (1698), chúa Nguyễn Phước Chu lấy xứ Đồng Nai làm huyện Phước Long, lập dinh Trấn Biên ở Đồng Nai (Biên Hòa).⁵ Kể từ đây, Dinh Trấn Biên ở Phú Yên hoàn thành nhiệm vụ lịch sử trấn biên của mình.

Sau khi hết làm nhiệm vụ trấn biên, Dinh được dùng làm trụ sở phủ, tỉnh… của Phú Yên. Sau thời gian dài, Dinh Phú Yên được dời đến một vị trí khác. Theo sách Minh Mệnh chính yếu: “Minh Mạng năm thứ 17 (1836), quan tỉnh Phú Yên tâu: Tỉnh ấy nguyên ở chỗ bãi cát, không những là đắp thành không được bền vững, lại không phải là nơi dùng làm việc võ bị, vua chọn đất khác xây đắp thành mới, quan tỉnh xin di về đất Long Uyên, ở huyện Đồng Xuân. Vua sai quan Tổng đốc Vũ Xuân Cẩn đi xem lại cũng tâu là địa thế của tỉnh ấy không đâu hơn đất Long Uyên mới chuẩn cho thi hành”⁶. Còn theo Đại Nam Thực Lục chính biên: “Dời tỉnh thành Phú Yên ra chỗ khác ở địa phận thôn Long Uyên, huyện Đồng Xuân, cách lỵ sở cũ hơn 560 trượng. Lỵ sở cũ ở Sa Đôi, phía đông thì hơi gần sông Bình Bá, phía bắc thì núi Xuân Đài gần kề rủ xuống: không phải là chỗ đất đẹp, nên sai dời đi”.⁷ Như vậy, vị trí Dinh Trấn Biên Phú Yên - Thành Cũ còn có tên gọi Sa Đôi (沙堆- bãi cát). Đại Nam Nhất Thống Chí ghi: “Thành đạo Phú Yên chu vi 333 trượng cao 8 trượng linh, mở 4 cửa, ngoài thành có hào, ở thôn Long Uyên huyện Đồng Xuân, thành đất, đắp từ năm Minh Mạng thứ 19 (1838)”.⁸

Qua các sử liệu đã dẫn, thời điểm xây dựng mới và di dời thành đạo Phú Yên - tỉnh thành Phú Yên có sự khác nhau.⁹  Thời điểm có khác nhau nhưng sử liệu cho ta biết một điều chắc chắn là có sự di dời vị trí Dinh Trấn Biên Phú Yên xưa đến một vị trí mới. Vị trí mới sách xưa ghi tại thôn Long Uyên, nhưng ngày nay được gọi là thành An Thổ, thuộc thôn An Thổ, xã An Dân, huyện Tuy An. Thật vậy, năm 1899, thôn Long Uyên được chia thành 2 thôn Long Uyên và An Thổ, tổng An Sơn, phủ Tuy An.¹⁰ Thành thuộc địa giới hành chánh thôn An Thổ. Sau khi thành đạo Phú Yên được di dời về vị trí mới, vị trí cũ được gọi là Thành Cũ.

Năm 1958, cụ Phạm Đình Khiêm có một cuộc điền dã, khảo sát và viết về cuộc khảo sát này với tựa đề: “Đi tìm địa điểm và di tích hai thành cổ Quảng Nam và Phú Yên đầu thế kỷ 17”.¹¹  Qua đó, cụ đi đến kết luận: (1) Danh từ “Thành Cũ” ở Hội Phú; (2) Đôi chút di tích còn lại bên bờ sông Cái, thuộc Hội Phú; (3) Truyền thống địa phương coi đó là ngôi thành có trước tỉnh thành ở Tuy An; (4) Và sau cùng, bản đồ của giáo sĩ Đắc Lộ vẽ rõ ràng vị trí Dinh Phú An đầu thế kỷ 17, hợp với vị trí di tích Thành Cũ ở Hội Phú.

Cụ Phạm Đình Khiêm kết luận vị trí “Thành Cũ” hợp với Đại Nam Nhất Thống Chí viết về thành trì ở Phú Yên: “Lỵ sở huyện Đồng Xuân ở thôn Hội Phú”.¹² Như vậy, năm Minh Mệnh thứ 17 (1836),¹³  “Thành Cũ” ở thôn Hội Phú còn được sử dụng làm lỵ sở của huyện Đồng Xuân. Lúc bấy giờ Phú Yên được chia làm hai huyện, lỵ sở huyện Tuy Hòa đóng tại thôn Đông Phước (nay thuộc xã Hòa An, huyện Phú Hòa). Có thể nhận định, Dinh Trấn Biên Phú Yên - Thành Cũ được xây dựng trên một vùng đất cát, mà theo Đại Nam Nhất Thống chí thì phía Nam thành có bờ đê hộ thành, được đắp năm 1828, dài 292 trượng (1.238m08 ), rộng 1 trượng (4m24), cao 4 thước 5 tấc (1m908m).¹⁴ Bờ đê này được cư dân gọi là đê Hội Phú. Dọc theo phía bắc bờ đê có một số nhà dân, phía nam toàn bộ đồng ruộng. Năm 2009, trận lụt lớn làm vỡ đê, một số nhà bị ngập trôi, nhà nước cho tái định cư tại khu đất ở đầu xóm Bột, thôn Diêm Điền, An Ninh Tây, sát chân núi Sơn Chà.

Sở dĩ có bờ đê này để hộ thành, vì phía Nam thành có sông Sơn Chà (Trà), còn gọi là sông Đầm, như Đại Nam Nhất Thống Chí mô tả phần hạ lưu  sông Phú Ngân (Sông Cái): “… chảy về phía nam chia thành ba nhánh: Một nhánh chảy về phía nam chừng 9 dặm đến đầm Hà Thanh, lại chảy 5 dặm rồi đổ vào phá Phú Sơn; một nhánh chảy về phía đông 9 dặm làm sông Sơn Trà; một nhánh chảy về phía đông 9 dặm đến bến Bình Bá, rồi đổ ra cửa biển Xuân Đài”.¹⁵ Với sự mô tả này thì lúc bấy giờ ¹⁶ có một nhánh chảy về phía Bình Bá tức phía Thành Cũ (Dinh Trấn Biên). Tuy nhiên dòng chảy này lúc bấy giờ còn nhỏ, chưa đủ sức nhấn chìm Thành dưới đáy nước. Cho tới năm 1885, một đài tưởng niệm các chiến sĩ Văn Thân tử trận, còn gọi là Nghĩa trủng, đã được xây dựng tại Thành Cũ.¹⁷ Hiểu là thời điểm này Thành Cũ chưa bị chìm dưới lòng sông như hiện nay.

(còn nữa)

_______________

1 Dòng sông khi chảy qua một phần đất nào đó, cư dân thường dùng tên đất để gọi tên dòng sông. Chẳng hạn Sông Cái còn được gọi là sông La Hiên, sông Kỳ Lộ, sông La Hai, sông Phú Ngân, sông Ngân Sơn, sông Hội Phú, sông Bình Bá...

2  QUỐC SỬ QUÁN, ĐNTL Tiền biên, Viện sử học, nxb. Giáo dục, 2002, trang 44.

3  FRANCOIS CARDIM, Relation de la Province du Japon... de la Compagnie de  Jesus, Paris 1646, trang 110-112.

4  ALEXANDRE DE RHODES, La Glorieuse  Mort d’André  Catechisme de la Cochinchine, Paris 1653, trang 75.

5  QUỐC SỬ QUÁN, ĐNTL Tiền biên, sđd, trang 111. Năm 1653, chúa Nguyễn Phúc Tần lập Dinh Thái Khang (từ đèo cả đến bờ bắc sông Phan Rang) nhưng Dinh Trấn Biên Phú Yên vẫn giữ nhiệm vụ trấn biên của mình.

6  Minh Mệnh Chính Yếu, tập 3, Thuận Hóa 1994, trang 257-258

7  ĐNTL, tập XIX, Khoa học - Xã Hội, Hà Nội 1968, trang 175

8  QUỐC SỬ QUÁN, ĐNNTC, tập 3, Thuận Hóa, 2006, trang 77.

9  Cách gọi tùy theo thời điểm lịch sử để chỉ cơ quan hành chánh cao nhất của Phú Yên.

10  TRẦN SĨ HUỆ, Phú Yên thời khẩn hoang lập làng, nxb. Nông Nghiệp, Tp. HCM 2007, trang 209.

11  Bài tham luận được cụ đọc tại đại giảng đường Đại học Văn khoa Sài Gòn vào ngày 18.12.1958, do Viện Khảo Cổ tổ chức. Đăng trong Khảo cổ Tập san, Số I, Sài Gòn 1960, trang 71-79.

12  ĐNNTC, tập 3, Thuận Hóa, 2006, trang 77

13  Đại Nam Thực Lục, Chính biên, đệ nhị kỷ (Minh Mệnh năm thứ 17 [1836], mùa thu, tháng 8).

 14 TRẦN SĨ HUỆ, Phú Yên thời khẩn hoang, lập làng, nxb. Nông Nghiệp, Tp.HCM 2007, trang 207.

15 ĐNNTC, tập 3, Thuận Hóa, 2006, trang 85.

16 ĐNNTC thời Tự Đức được khởi biên soạn năm 1865, hoàn thành năm 1882. Sau khi Dinh Trấn Biên được thành lập khoảng hơn 200 năm.

17  PHẠM ĐÌNH KHIÊM, Khảo cổ Tập san, Số I, Sài Gòn 1960, trang 87.

Lm Gioan VÕ ĐÌNH ĐỆ