Xuân về trên xứ đạo có 20.000 anh em sắc tộc

Không khí mùa Xuân đã len lỏi vào từng ngõ xóm, mấy bữa tôi lên Ðà Lạt cũng vậy, trong làn gió se lạnh vùng cao, đã nghe thoang thoảng mùi bánh chưng nóng hổi trên bếp củi cháy bập bùng. GP Ðà Lạt là mảnh đất có đông tín hữu dân tộc (chiếm 1/3 tổng số giáo dân), Tết của người đồng bào nơi đây vì thế cũng mang nhiều màu sắc, đậm dấu ấn Công giáo. Chúng tôi đã được trải nghiệm một cái Tết như thế tại Ðạ Tông.

Giáo xứ Ðạ Tông nằm ở huyện Ðam Rông - Lâm Ðồng, nơi đa phần người M’Nông sinh sống, biệt lập giữa núi rừng. Nói vậy là bởi, để lên tới đây chỉ có một con đường duy nhất. Tại ngã ba Liên Khương (trên Quốc lộ 20 hướng đi Ðà Lạt), men theo Quốc lộ 27 ngót nghét gần trăm cây số là tới giáo xứ, trong đó hơn phân nửa là đường đèo núi lởm chởm...

Ðạ Tông hiện lên như bức tranh “sông núi hữu tình”, ngôi nhà thờ nằm dưới chân dãy núi hùng vĩ, bao quanh còn có con sông Krông Nô, cùng với hai con suối Ðạ Tông và Ða Rhố chảy qua. Dacăt Hà Dương, Chủ tịch HÐGX, một người M’Nông nói rằng, con sông con suối này gắn liền với cuộc sống của họ, nước từ suối là nước uống và sinh hoạt, còn nước sông giúp họ cày bừa, cấy lúa, trồng bắp... Bao năm qua, cuộc sống người dân cứ vậy lặng lẽ trôi qua êm đềm.

Phát xuất từ truyền thống chỉ biết trồng lúa, gắn bó nương đồng nên Tết của người M’Nông trước đây thường tổ chức sau vụ mùa, rơi vào tháng 12 dương lịch, gọi là Tết Nhô Rhê, tức Tết mừng lúa về nhà. Khi lúa đã chất đầy trong kho, trong vại, đánh dấu một năm kế tiếp “không phải lo cái ăn”, họ sẽ làm mâm cỗ và mời người thân, bà con lối xóm đến chung vui. Sau lễ cúng trong gia đình, mọi người rủ nhau đi từ nhà này sang nhà khác để ăn uống, đàn ca, nhảy múa. Ngày Tết có khi kéo dài cả tuần lễ.

Rượu cần, thức uống không thể thiếu của người M'Nong trong ngày Tết - ảnh: Đình Quý

Vào những năm 60 của thế kỷ trước, Ðạ Tông đón nhận Tin Mừng từ các cha truyền giáo dòng Chúa Cứu Thế. Từ ngày hạt giống Lời Chúa được gieo, nhiều thói quen của bà con dần thay đổi. Họ không còn mê tín, ít cúng bái..., thay vào đó là đặt Chúa làm trung tâm cuộc sống. Vì vụ mùa thường rơi vào lễ Chúa ra đời nên từ đó, Giáng Sinh trở thành cái Tết lớn nhất trong năm. Tết của giáo dân Ðạ Tông diễn ra tối 24 lễ Giáng Sinh, được bắt đầu bằng việc tham dự thánh lễ sốt sắng, sau lễ thì vui chơi đón Tết. Ðó là dịp dân làng nghỉ làm, tận hưởng thành quả lao động sau vụ mùa vất vả. Người già đi thăm họ hàng, bè bạn; nam thanh nữ tú lại hò hẹn múa hát, nếu chưa vợ chưa chồng sẽ là lúc tìm cho mình ý trung nhân để có đôi có bạn. Tết cũng là thời điểm mọi người được ăn ngon, mặc đẹp, xúng xính váy áo đi chơi, những thứ mà ngày thường dường như là điều xa xỉ. Về sau, khi kinh tế ngày một khá, việc giao thương buôn bán với miền xuôi nhiều hơn thì người M’Nông dần bắt chước người Kinh, họ tổ chức đón Tết Nguyên đán. Tuy nhiên, Tết này vẫn chưa có bài bản, lớp lang như “Tết Giáng Sinh”, cũng không vui chơi linh đình. Chỉ có một điều đặc biệt là trong những ngày này, con cái đi làm ăn xa đều về nên gia đình đông vui. Các tín hữu còn chọn sáng mùng Một đến nhà thờ dự lễ cầu bình an cho gia đình ngày đầu năm.

Mâm cỗ ngày Tết của người dân Ðạ Tông khá đơn giản, không cầu kỳ như nhiều dân tộc khác, trong đó đặc trưng là mâm cơm nếp mới… Thường ngày bà con không ăn cơm nếp, vì với họ, nếp là loại gạo quý, chỉ dành vào dịp lễ, Tết. Nếp ở Ðạ Tông nổi tiếng thơm ngon, rất dẻo, được chính tay bà con trồng trên nương cao và chăm bón cẩn thận. Thứ đến là thịt : thịt gà, thịt heo do gia đình tự nuôi lấy, đi cùng là các đặc sản trong vùng như rau bếp, cá sông, cá suối. Cũng như đại đa số các dân tộc ở Tây Nguyên, mâm cỗ không thể thiếu rượu cần, thứ rượu dùng vào những dịp quan trọng hay khi tiếp khách quý của gia đình. Rượu do chính tay gia chủ lên men từ bắp hay hạt lúa trồng trên nương cao. Rượu cần càng để lâu càng ngon, càng chứa đựng nhiều tình cảm. Do đó rượu dùng cho ngày Tết đã được ủ trong chóe trước đó mấy tháng. Với bà con, rượu thể hiện tình hiệp nhất, bình đẳng và là nguồn nối kết mọi người. Dầu vậy, không vì thế mà người ở Ðạ Tông bắt ép nhau tới túy lúy say, trái lại, chén rượu rót ra, tùy vào “tửu lượng” từng người để chuyền tay nhấp men nồng đầu năm.

Nhằm thể hiện sự quý mến nhau ngày Tết, người Kinh thường tặng bao lì xì, ít nhiều không quan trọng, chủ yếu nằm ở tấm lòng. Còn với bà con M’Nông nơi đây, họ “lì xì” nhau bằng sợi nõng (hạt cườm được xâu lại thành chuỗi để đeo trên cổ). Món quà thể hiện sự cần mẫn, chứa đựng tình cảm chân thành, thiêng liêng của người tặng.

Trò chơi dân gian của thiếu nhi trong những ngày Tết ở Đạ Tông

Ngoài ăn, còn một “tục lệ” không thể thiếu trong ngày Tết là vui chơi. Lúc này, giáo xứ sẽ đứng ra tổ chức hội thao với các trò chơi truyền thống như bóng tù, nhảy bao bố, giã gạo, cuốn chiếu, đi cà kheo…, và tất nhiên không thể không có “món” nhảy cồng chiêng. Buổi trưa, mọi người quây quần bên mâm cơm, hàn huyên trò chuyện bên chén rượu cần. Nhà nào có gì thì mang đến, giáo xứ cũng góp vui bằng con heo, con gà để tạo thành bữa tiệc buffet núi rừng hoành tráng. Sau khi vui chơi ở giáo xứ, lễ hội ùa về theo từng buôn và từng gia đình, cửa mọi nhà đều mở, ai vào cũng được, lúc nào cũng có gia chủ sẵn sàng tiếp đón.

*

Trong sinh hoạt của người dân tộc tại Ðạ Tông, gần như cả năm không có ngày nghỉ, họ phải tất bật suốt ngày lo miếng cơm manh áo. Chính vì vậy, Tết là dịp giúp hồi phục sức khỏe, thắt chặt tình cảm xóm làng. Riêng với các vị mục tử đang coi sóc giáo xứ, đó là thời điểm hiếm hoi trong năm các gia đình có đủ thành viên nên thuận tiện để đi thăm mục vụ, kết hợp an ủi hỏi han người già, người neo đơn, phát quà tình thương…, giúp ngày vui của bà con càng thêm ý nghĩa.

PHÚ THỊNH