Bài 4: Đền Cha Thánh Năm và chuyện dòng họ Đỗ
Từ cuối thế kỷ XVI đến đầu thế kỷ XVII, với sự xuất hiện của loại tàu Fluyt được thiết kế chuyên biệt cho vận tải thương mại, sự gia tăng nhanh chóng của thương đội tàu khổng lồ và việc thành lập của công ty Đông Ấn Hà Lan (Vereenigde Oostindische Compagnie - VOC), đất nước Vùng đất thấp (Nederland) đã nhanh chóng đánh bật Bồ Đào Nha khỏi Đông bán cầu, làm chủ các tuyến thương mại trọng điểm dọc Ấn Độ Dương và Đông Nam Á. Chỉ riêng tại nước ta thì Công ty Đông Ấn Hà Lan đã thành công thiết lập các thương điếm tại Faifo (Hội An), Hưng Yên và Hà Nội. Chính vì thế mà trong mắt các dân tộc Đông Nam Á nói chung và người Việt nói riêng, thì vào thời điểm đó, người Tây dương là người Hà Lan và ngược lại.
Theo linh mục Henri Bernard SJ trong cuốn Để hiểu Đông Dương và phương Tây (Pour la compréhension de l’Indochine et de l’occident), các dân tộc Viễn Đông lúc này chưa có một khái niệm rõ ràng về Kitô giáo, mà chỉ gọi bằng tên của quốc gia mà họ biết là có người theo đạo. Chẳng hạn như, nếu người tín hữu mà họ biết đến từ Bồ Đào Nha thì họ gọi là đạo Phu-tư-ghê (Portugal), Tây Ban Nha thì gọi là đạo Y-nha-nho (España), Pháp thì gọi là đạo Pha-lang-sa (Francais)… Cách gọi đó có thể hiểu là “đạo của người Tây dương”. Như vậy, nhiều khả năng là khi các thương nhân Hà Lan thường xuyên xuất hiện ở Đông Nam Á thì người An Nam đã gọi chung Kitô giáo là đạo Hoa Lang.
Tuy nhiên, phần lớn người Hà Lan theo Tin Lành chứ không phải Công giáo. Thậm chí, mâu thuẫn Công giáo - Tin Lành lúc bấy giờ còn là ngòi nổ của Cách mạng Hà Lan chống lại ách cai trị của người Tây Ban Nha, giành quyền độc lập, tự do thương mại và tôn giáo. Vậy, có đạo Hoa Lang được nhắc tới trong Đỗ tộc gia phả có thể nào là Tin Lành hay không? Gần như không, vì khác với những thương thuyền có chở theo thừa sai của Bồ Đào Nha, thương thuyền Hà Lan gần như phi tôn giáo. Mãi đến đầu thế kỷ XIX thì hoạt động truyền giáo ở Đông Nam Á của người Tin Lành mới bắt đầu diễn ra mạnh mẽ. Như vậy, theo lập luận của cha Poncet thì hầu như có thể khẳng định rằng cụ Đỗ Hưng Viễn đã theo Công giáo.
Bên cạnh đó, trong phụ chú số 12 của bài viết, linh mục Léopold Cadière cho rằng chữ 花 còn có thể đọc là “ba” hoặc “fa”. Như vậy thì 花郎 còn có thể đọc là Ba Lang hoặc Fa Lang, tùy theo từng địa phương. Nếu đọc là Fa Lang thì 花郎道 có thể hiểu là đạo của nước Pháp (Francais) hoặc người Frank nói chung. Dẫu sao thì kết quả cuối cùng của chuỗi lập luận vẫn là cụ Đỗ Hưng Viễn đã theo đạo của người Tây dương, nghĩa là Công giáo.
Vậy, cụ Đỗ Hưng Viễn đã được rửa tội khi nào và ở đâu? Câu này có vẻ khó trả lời hơn vì Đỗ tộc gia phả hoàn toàn không cung cấp một thông tin trực tiếp nào về sự kiện. Những suy luận của tác giả Constant Poncet về thời gian và địa điểm trong bài báo đã nêu có phần khiên cưỡng và không đủ sức thuyết phục. Nhưng vì không có một tài liệu nào khác để căn cứ, chúng tôi tạm ghi nhận lập luận của cha Poncet như sau: Cha của cụ Đỗ Hưng Viễn là cụ Đỗ Biểu được sách phong Kiệt tiết tuyên lực công thần vào năm Chánh Trị thứ 15 thời vua Lê Anh Tông (như đã trình bày ở phần trước, tạm hiểu là năm 1572), mà việc này thường chỉ diễn ra vào cuối hoạn lộ. Vậy nên, tại thời điểm đó thì cụ Đỗ Biểu đã là lão niên, còn cụ Đỗ Hưng Viễn thì trung niên hoặc thanh niên. Đây là độ tuổi mà cha Poncet cho là phù hợp để việc cải đạo có thể diễn ra trong bối cảnh đương thời. Vì nếu còn là một thiếu niên thì quyết định nhận phép Rửa Tội sẽ bị chi phối bởi gia đình, họ tộc. Còn nếu đã già thì việc có nhiều hơn một người vợ như thường thấy trong các gia đình quyền quý khi xưa sẽ là một ngăn trở.
Romanet du Caillaud thuật lại trong cuốn Khảo luận về nguồn gốc Kitô giáo tại Bắc Kỳ và các xứ An Nam khác (Essai sur les origines du Christianisme au Tonkin et dans les autres pays annamites) rằng: vua Lê Anh Tông có thư từ qua lại để tìm kiếm sự ủng hộ của người Bồ Đào Nha trong việc chống lại chính quyền nhà Mạc và sự kìm kẹp của Trịnh Tùng, điển hình là trường hợp của một vị tu sĩ đến từ dòng Phanxicô. Cũng trong cuốn sách ấy, Caillaud kể thêm rằng vào thời gian mà vua Lê Anh Tông trị vì (1532-1573), có một người An Nam đã cải đạo sang Công giáo tại một trong các thuộc địa của Bồ Đào Nha. Khi trở về quê hương, người này công khai đức tin của mình bằng cách dựng một cây thánh giá ngay trước nhà và kẻ cố tình kéo đổ cây thánh giá ấy đã bất ngờ ngã gục, tắt thở ngay lập tức.
Cha Poncet đã xâu chuỗi hai câu chuyện này lại và đưa ra giả thiết là cụ Đỗ Hưng Viễn được rửa tội trong một chuyến đi sang thuộc địa của Bồ Đào Nha để đưa thư cho vua Lê Anh Tông. Giả thiết này có thể chấp nhận được vì tại lúc đó, hoạt động truyền giáo ở nước ta gần như chưa khởi động, chưa có các thừa sai thường trú để ban phép Rửa Tội, nên việc cải đạo hầu như không thể diễn ra trong nước. Tuy vậy, như đã nói, giả thiết này không được củng cố bằng những chứng cứ cụ thể, nên có phần khiên cưỡng và thiếu tính thuyết phục.
Một cách cẩn trọng, chúng ta chỉ có thể nói rằng cụ Đỗ Hưng Viễn đã được Rửa Tội vào thời vua Lê Anh Tông (1532-1573). Và đây là trường hợp sớm nhất được ghi nhận bằng văn bản về một người Việt Nam theo Công giáo.
(còn nữa)
Kỳ Phong
Bình luận