Nhân có cuộc triển lãm sơn mài xưa mang tên “Chu tất bình dân” ở Bảo tàng Phụ nữ Nam Bộ (TPHCM), đã có một buổi những người thợ sơn mài ngồi lại với nhiều người quan tâm hay yêu mến sơn mài, để nói về công việc đang ngày càng mai một của họ. Dưới sự dẫn dắt của nhà nghiên cứu sơn mài Phạm Hoàng Quân, những thợ làm nghề lâu năm, các họa sĩ cùng một số người trong giới sưu tập đã cùng ngồi lại để chia sẻ những câu chuyện thầm lặng đằng sau các tác phẩm sơn mài kinh điển.
Bí mật chất liệu và dấu vết thời gian trên nét mài truyền thống
Sơn mài không chỉ là nghệ thuật của sắc màu, mà trước hết là nghệ thuật của chất liệu và sự kiên nhẫn. Nói về hành trình bén duyên với cọ vẽ, nghệ nhân Nguyễn Văn Minh (Chín Minh) ở Thủ Dầu Một cho biết anh vào nghề từ lớp 6. Vì đam mê nên cứ vừa học vừa làm, rồi gắn bó cho tới giờ. Theo anh Minh, khâu pha chế và hiểu tính chất của mủ sơn đóng vai trò sống còn đối với độ bền của tác phẩm. Trước năm 1975, do sơn Phú Thọ không thể đưa vào miền Nam vì đất nước bị chia cắt, thợ sơn chủ yếu sử dụng sơn Nam Vang với đặc tính pha nhanh, khô nhanh, dù không tốt như sơn Phú Thọ truyền thống (sơn được chiết xuất từ một loại cây chỉ có ở vùng Tam Nông - Phú Thọ, có độ trong, độ dẻo và độ chín đặc biệt, thợ xưa gọi là sơn ta để phân biệt với sơn nhập khẩu - NV). Sau năm 1975, sơn Nam Vang nhập về hạn chế, sơn Phú Thọ trở lại và phổ biến hơn. Nhiều bức tranh trong bảo tàng hiện nay kết hợp cả sơn Nam Vang và sơn Phú Thọ. Kinh nghiệm của người trong nghề chỉ ra rằng, muốn tranh vừa bền vừa đẹp thì tốt nhất là phối hợp cả hai loại, bởi mỗi loại có những ưu - nhược điểm riêng.
Bên cạnh mủ sơn, công đoạn cẩn ốc và cẩn trứng cũng đòi hỏi sự am hiểu về nguyên liệu. Nghệ nhân cẩn ốc Nguyễn Huyền Thanh, người kế thừa truyền thống gia đình tiết lộ, để hoàn thành một bức tranh cẩn tỉ mỉ có thể cần tới 7 loại ốc khác nhau, trong đó phổ biến nhất là ốc xác. Nói về sự phong phú của màu sắc trên vỏ ốc, chị Thanh chia sẻ: “Mỗi vị trí trên con ốc cho ra một màu sắc riêng. Thợ cẩn như chúng tôi mua các mảnh ốc đã qua sơ chế về rồi tự cưa, tự ghép theo từng chi tiết của bức tranh”. Theo chị, nguồn ốc trong nước hiện không đủ đáp ứng, nên các loại xà cừ hay bào ngư chất lượng cao thường phải nhập từ Singapore hoặc Malaysia. Ngoài ra, kỹ thuật cẩn vỏ trứng gà (mang tính dương) và trứng vịt (mang tính âm) cũng được áp dụng linh hoạt để tạo ra các sắc độ sáng tối cho tranh.
Bên cạnh chuyện nghề, một trong những chủ đề thu hút sự quan tâm là cách nhận biết giá trị và độ tuổi của tranh sơn mài cổ. Giải đáp thắc mắc này, nhà nghiên cứu Phạm Hoàng Quân nhận định: “Thời gian để lại trên sơn mài những phản ứng rất đặc trưng. Một bức tranh 50 năm sẽ rất khác bức tranh 70 năm ở độ sâu và độ lắng đọng của màu sắc. Cái ‘độ cũ của thời gian’ ấy là thứ mà sơn mới không bao giờ giả làm được, đòi hỏi người sưu tập phân biệt và nhận biết dần dần qua nhiều năm tích lũy”.
Còn lối đi nào cho sơn mài Việt?
Có một câu hỏi lớn được đặt ra tại buổi hội thoại hôm đó: Tại sao một số kiệt tác sơn mài của những họa sĩ danh tiếng đến khi hư hại lại phải nhờ cậy đến chuyên gia nước ngoài, dù sơn mài vốn là ngón nghề truyền thống của người Việt? Trả lời cho trăn trở này, những người thợ lành nghề thẳng thắn cho rằng thực chất người thợ Việt hoàn toàn đủ năng lực phục chế, chỉ là do chưa đủ “duyên” hợp tác ở thời điểm đó. Thực tế chứng minh, bức “Giáng Sinh” của danh họa Nguyễn Gia Trí treo tại Đại Chủng viện Huế năm 2017 đã được hai nghệ nhân Việt Nam là họa sĩ Nguyễn Tường Linh và Nguyễn Thành Long phục chế rất thành công. Điều này mở ra niềm tin mạnh mẽ rằng đội ngũ thợ và họa sĩ trong nước luôn sẵn sàng đảm nhận trọng trách hồi sinh những kiệt tác sơn mài vốn được xem là di sản.
Bài toán thị trường ngày nay cũng là những thao thức của người thợ làm nghề. Kể đến những rào cản của ngành sơn mài, anh Nguyễn Văn Sĩ - đại diện thương hiệu sơn mài đương đại Curio trăn trở rằng, cái khó lớn nhất của thợ thủ công Việt Nam là vấn đề thương hiệu và thị trường tiêu thụ. Nhiều sản phẩm làm ra không hề được đứng tên tác giả hay thương hiệu Việt, mà phải mang tên của các đối tác nước ngoài, do chúng ta chủ yếu gia công cho họ. Thị trường nội địa chưa được khai thác đúng mức, dù tiềm năng rất lớn, trong khi có rất nhiều thương hiệu trên thế giới đặt hàng các sản phẩm sơn mài của nước ta. Anh Sĩ nhấn mạnh: “Hiện tại, đa phần chúng tôi chỉ gia công và bán cho khách nước ngoài, còn người Việt mình lại ít ai tiếp cận hay sở hữu sản phẩm sơn mài. Điều này khiến ngành nghề rơi vào thế bị động. Muốn phát triển bền vững thì cộng đồng người Việt phải biết đến giá trị, từ đó trân trọng và sử dụng sản phẩm của chính mình”. Sự phụ thuộc quá lớn vào thị trường quốc tế cũng bộc lộ rõ rủi ro vào các mùa thấp điểm du lịch hay biến động kinh tế. Khi vắng khách nước ngoài, xưởng sản xuất và người kinh doanh rơi vào cảnh đình trệ. Do đó, việc thay đổi tư duy, lan tỏa những nét đẹp và độc đáo của sơn mài đến người tiêu dùng trong nước là bài toán then chốt để giữ nghề lâu dài.
Vậy làm sao để nhiều người, nhất là giới trẻ bây giờ biết đến sơn mài? GS.TS Nguyễn Phương Ngọc - Phó Hiệu trưởng trường Đại học Aix-Marseille (Pháp) gợi ý, để nghệ thuật sơn mài Việt Nam vươn xa, các doanh nghiệp trong ngành cần chủ động tổ chức những buổi giới thiệu, trò chuyện, trải nghiệm… nhằm giúp công chúng thấu hiểu và trân trọng hơn giá trị của mảng mỹ thuật rất Việt Nam này. Còn một điểm khác cũng cần sự chuyển mình tinh tế, là do sản phẩm sơn mài truyền thống thường khá nặng và cồng kềnh, khiến du khách e ngại khi xếp vào hành lý, do đó nên chú trọng sáng tạo trên các vật phẩm nhỏ gọn. Khi đạt đến độ tinh xảo và tiện dụng, những món quà mang đậm hồn cốt Việt dù có giá cao vẫn dễ dàng chinh phục du khách mua làm kỷ niệm hay quà tặng.
Đây quả là một cuộc gặp gỡ hữu ích, những câu chuyện tỉ mỉ về cốt gỗ, cốt gốm, vỏ ốc hay mủ sơn đã minh chứng cho sức sống bền bỉ của một loại hình nghệ thuật tưởng đã bị lãng quên từ lâu. Người tham dự cũng hiểu thêm là dù trải qua bao biến động, chính niềm đam mê của những người thợ âm thầm đằng sau khung vẽ đã và đang giữ cho nghệ thuật sơn mài Việt Nam tiếp tục được duy trì, vang tiếng.
PHƯƠNG NHÃ
Bình luận