4.2. Các Thừa sai MEP
Trong chuyến viếng thăm mục vụ đầu tiên tại Đàng Trong vào cuối năm 1671 đến đầu năm 1672, Nước Mặn là điểm dừng chân của Đức cha Pierre Lambert de La Motte. Trên đường đi thăm mục vụ Giáo phận Đàng Trong, Đức cha Lambert bị ngộ độc thực phẩm tại Ninh Hòa, ngài được chuyển gấp đến Nước Mặn vì ở đây có một bệnh xá do cha Hainques thành lập khoảng năm 1666. Đức cha Lambert an dưỡng tại Nước Mặn suốt 6 tuần lễ, cha Vachet phải ban bí tích Xức Dầu cho ngài. Ngày 01.11.1671, lễ Các Thánh, Đức cha Lambert de La Motte rời Nước Mặn, lên đường đi Quảng Ngãi, sau đó đến Hội An. Tại Quảng Ngãi, Đức cha lập Dòng Mến Thánh Giá tại An Chỉ.
Khi từ Hội An trở về Thái Lan, Đức cha Lambert de La Motte đã ghé lại Nước Mặn, ở đây 8 ngày, thăm viếng, ban các bí tích và ban 6 bài sai cắt đặt các thầy giảng và một số giáo dân đứng đầu một số nhà thờ. Và để cho niềm vui của giáo dân Nước Mặn được trọn vẹn, Đức cha Lambert de La Motte đặt cha Giuse Trang - một linh mục người Việt - ở lại Nước Mặn, có quyền hạn như một cha sở. Ngoài nhiệm vụ đặc biệt trên, Đức cha còn ban cho cha Giuse quyền cai quản tổng quát toàn vùng (Nước Mặn). Cha Vachet nhận định: “Người thợ đáng kính này là người được vinh dự làm linh mục tiên khởi xứ Đàng Trong. Chắc hẳn, ngài nhận được những hoa quả đầu mùa trong sứ vụ linh mục. Ngài mang trong mình một lòng nhiệt thành cháy bỏng, một sự cẩn thận hiếm có, và một sức làm việc dẻo dai. Lòng bác ái của ngài làm cho ngài vui vẻ chịu đựng mọi khiếm khuyết của dân tộc. Tính hiền hòa khiến cho mọi người dễ cảm mến ngài. Đức khiêm nhường làm cho ngài rất khổ cực khi phải chấp nhận chính con người mình. Đức vâng lời làm ngài phục tùng tuyệt đối các bề trên của ngài; cho dù nhiều nơi đã tha thiết muốn được ngài làm vị mục tử chăn dắt họ, nhưng ngài không hề bao giờ tỏ ra ước muốn nào khác hơn là được thi hành ý muốn của giám mục mình”. Như vậy, nhiều nơi đã xin Đức cha cho cha Giuse Trang được ở lại với họ nhưng Đức cha không cho. Đức cha chỉ bổ nhiệm cha Giuse ở với giáo dân Nước Mặn. Quả vậy, Nước Mặn có duyên nợ với Đức cha!
Sau cha Giuse Trang, thời điểm (1683-1709) chỉ có một mình cha Ausiès de Fonbone (MEP) ở Nước Mặn, phụ trách từ Bình Định đến Phú Yên.
Trong thống kê của Đức cha Cuénot Thể năm 1850, Bình Định được chia làm 4 Paroeciae. Nước Mặn thuộc Paroecia vocatur Tam Thuộc với 44 giáo dân.
5. CÂY ĐA CỘI NGUỒN
Trải qua thời gian lịch sử khá dài, các cơ sở vật chất của trung tâm truyền giáo Nước Mặn không còn. Theo lưu truyền của dòng tộc họ Võ, tại vườn nhà ông Võ Cự Anh ở Nước Mặn, thôn An Hòa, xã Phước Quang, huyện Tuy Phước có một nền đất, con cháu được ông bà lưu truyền không được xây dựng nhà cửa trên nền đất ấy nhằm tôn trọng “Đất Thánh”, đất đã được các nhà truyền giáo sử dụng. Sau khi được gia đình ông Võ Cự Anh đồng ý, ngày 17.9.2009, bằng văn thư số 3170/UBND-NC, UBND tỉnh Bình Định chấp thuận cho Tòa Giám mục Qui Nhơn xây dựng tại đây một công trình kỷ niệm. Ngày 09.4.2010, Sở Tài nguyên Môi trường Bình Định cấp Giấy Chứng nhận Quyền sử dụng đất cho Tòa Giám mục. Ngày 01.11.2010, Sở Xây dựng Bình Định đã cấp cho Tòa Giám mục Qui Nhơn Giấy phép xây dựng số 215/GPXD.
Hiện nay, tại nền đất nầy có công trình do Tòa Giám mục Qui Nhơn thiết dựng với hình thức “Cây Đa Cội Nguồn”, để kỷ niệm việc các thừa sai Dòng Tên đến lập cư sở truyền giáo đầu tiên tại Đàng Trong. Đồng thời cũng để kỷ niệm sự kiện Đức cha Pierre Lambert de La Motte, Giám mục Đại diện Tông tòa đầu tiên của Giáo phận Đàng Trong, Đấng sáng lập Dòng Mến Thánh Giá, đã dừng chân ở đây trong chuyến viếng thăm mục vụ đầu tiên của ngài tại Giáo phận Tông tòa Đàng Trong. Ngoài ra, ngày 20.11.2017, UBND tỉnh Bình Định đã lập bia Di tích Lịch sử cấp tỉnh: Nước Mặn Nơi Phôi Thai Chữ Quốc Ngữ.
Thứ Tư ngày 04.5.2011, Tòa Giám mục khởi công đào móng. Khi đào, dưới phần đất mặt khoảng 60 phân, có một phần móng gạch đất nung đã mềm gần như đất tự nhiên. Phải chăng đây là “chút gì để nhớ để thương” của người xưa gởi lại?
Tại đây còn một giếng xưa, nước rất tốt, trong, mát và ngọt. Trong vùng Nước Mặn, tất cả giếng đều bị nhiễm phèn trừ “giếng xưa” này. Từ xưa tới nay, trước khi có hệ thống nước công cộng, bà con trong vùng thường đến lấy nước từ “giếng xưa” đó về dùng trong những dịp quan hôn tang tế của gia đình.
Ngày 15.7.2011, dòng chữ sau đây đã khắc vào đá được đặt vào công trình:
ĐỂ MUÔN ĐỜI GHI NHỚ
Tại nơi đây, Nước Mặn
- Ba linh mục Dòng Tên: Francesco Buzomi người Ý, Francisco de Pina người Bồ Đào Nha, Cristoforo Borri người Ý, và tu huynh António Diaz người Bồ Đào Nha, đã đến lập cơ sở truyền giáo đầu tiên vào tháng 7 năm 1618, do lời mời của quan Trần Đức Hòa, Khám lý phủ Qui Nhơn.
- Đức Giám mục Phêrô Lambert de La Motte, Đại diện Tông tòa tiên khởi Giáo phận Đàng Trong, tiền thân của Giáo phận Qui Nhơn, đã đến vào tháng 10 năm 1671. Đầu năm 1672, khi trở lại, ngài bổ nhiệm một linh mục Việt Nam đầu tiên như là quản xứ, đó là cha Giuse Trang, quê Quảng Ngãi, vị linh mục Việt Nam tiên khởi, do chính ngài truyền chức vào ngày 31.3.1668 tại Ayutthaya, Thái Lan; cũng chính ngài lập Dòng Mến Thánh Giá ở Đàng Trong, tại An Chỉ, Quảng Ngãi, vào cuối năm 1671.
Qui Nhơn, ngày 15 tháng 7 năm 2011
Phêrô NGUYỄN SOẠN
Giám mục Giáo phận Qui Nhơn
Ngày 31.7.2011, công trình đã được hoàn thành. Ngày 6.8.2011, Đức cha Phêrô Nguyễn Soạn chủ sự nghi thức làm phép.
Có thể nói:
Nước Mặn, cảng thị vang bóng một thời.
Nước Mặn, Cư sở truyền giáo đầu tiên của các thừa sai dòng tên tại Đại Việt.
Nước Mặn, nơi phôi thai chữ Quốc ngữ.
Nước Mặn, nơi duyên nợ với Đức cha Pierre Lambert de la Motte.
------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
1 BÉNIGNE VACHET, Chuyện Đức cha Lambert, bản dịch của Cao Kỳ Hương, lưu hành nội bộ, trang 48-50.
2 https://irfa.paris/missionnaire/0006-hainques-antoine/, Antoine Hainques (1637-1670), Notices Biographiques.
3 ADRIEN LAUNAY, Histoire de la Mission de Cochinchine 1658-1823, Paris 2000, Tome I, trang 95-97.
4 Cha Giuse Trang, nguyên quán Quảng Ngãi, là linh mục Việt Nam đầu tiên được Đức cha Lambert truyền chức Linh mục vào ngày 31.3.1668 tại Thái Lan.
5 Cha Giuse Trang ở tại Nước Mặn phụ trách mục vụ trong vùng Quảng Ngãi, Bình Định và Phú Yên. Địa bàn mục vụ này đã được các thừa sai dòng Tên phân định từ năm 1620.
6 Cha Vachet và cha Giuse Trang tháp tùng Đức cha Lambert trong suốt chuyến viếng thăm mục vụ đó.
7 ADRIEN LAUNAY, Sđd, trang 113-114.
8 Cha Trang qua đời tại Phú Yên cuối năm 1674.
9 Mission de Qui Nhon, Memorial No. 57, 30 Sept. 1909, p. 152.
10 Dòng chữ gồm các thứ tiếng: Việt Nam, Bồ Đào Nha, Ý, Pháp, Anh, Latin, Nôm.
Lm Gioan Võ Đình Đệ
Bình luận