Căn cứ vào đoạn gia phả bằng chữ Nho, chúng tôi đã bổ sung cho bản dịch tiếng Pháp để có bản dịch Quốc ngữ như sau:
Lại nói về dòng thứ, vị tổ đời thứ bảy đỗ cống sanh trong kỳ thi Hương năm Kỷ Dậu - Chánh Trị thứ bảy (1564). Đến năm Chánh Trị thứ mười lăm (tạm hiểu là 1572), được phong danh hiệu Kiệt tiết tuyên lực công thần, đặc tiến Kim tử vinh lộc đại phu. (Ông làm việc tại) bộ Lại, (từng kinh qua các chức vụ) thuyên khảo, thanh lại tư và viên ngoại lang.
Nam tước Lương Khê - Đỗ tướng công (có tên húy là) Biểu, thụy Mỹ Trinh, hiền hiệu Trúc Lâm tiên sinh. Ông là con trai thứ ba của cụ Trung Kỉnh (và) mẹ họ Dương, hiệu Từ Ái. (Ông) sinh được ba người con trai.
Mộ của ông tại nền Cổ Ngựa, giỗ vào ngày mùng 7 tháng 10 (Âm lịch). Vợ lẽ (của ông) có mộ tại nền Xương, giỗ vào ngày 26 tháng 4 (Âm lịch).
Con trai trưởng (của cụ) là Viên Đức. Con trai thứ là Hưng Viễn theo đạo Hoa Lang.
Trong bản dịch này, chúng tôi có một số hiệu đính và lưu ý như sau:
1.
Về niên hiệu của vua Lê Anh Tông (1532-1573), chúng tôi phiên âm 正治 là Chánh Trị để tránh nhầm lẫn với chính trị (政治) là từ mà ngày nay vẫn thường dùng. Niên hiệu Chánh Trị mang ý nghĩa là cai trị một cách chính thức hoặc ngay thẳng. Theo ghi nhận của chúng tôi thì cả hai từ 正 và 政 ở miền Bắc đều đọc là “chính”, còn ở miền Nam thì quen đọc là “chánh”. Tuy nhiên, nghĩa của hai từ này khác nhau. Từ 正 (trong bài này xin đọc là chánh để dễ phân biệt) nghĩa là ở giữa, đúng đắn, ngay thẳng, trưởng thượng…, chẳng hạn như chánh môn, chánh phái, chánh thức, chánh tổng… Còn 政 (trong bài này xin đọc là chính để dễ phân biệt) nghĩa là việc nước, khuôn phép, cai trị…, chẳng hạn như chính trị, chính sách, chính quyền, hành chính… Trong các văn bản hiện hành thì việc phiên âm từ 正 là “chính” hay “chánh” cũng chưa được thống nhất, vì các từ như chánh thức (正式), công chánh (公正), chánh đạo (正道)… đã đổi thành chính thức, công chính, chính đạo…, nhưng chánh tổng (正總), chánh án (正案), chánh văn phòng (正文房)… thì vẫn còn.
2.
Đối chiếu theo Đại Việt sử ký toàn thư thì niên hiệu Chánh Trị chỉ có 14 năm, từ 1558 đến 1571. Tháng Giêng năm Nhâm Thân (1572), vua Lê Anh Tông làm lễ tế thì đánh rơi lư hương. Triều thần cho đây là điềm gở nên đề nghị đổi niên hiệu từ Chánh Trị sang Hồng Phúc. Như vậy, năm 1572 là Hồng Phúc nguyên niên. Đến cuối năm này, bất bình trước sự chuyên quyền của Tả tướng Trịnh Tùng, vua Lê Anh Tông cùng bốn vị hoàng tử lớn bỏ hành cung Vạn Lại (Thanh Hóa) để trốn vào Nghệ An. Đến đầu năm 1573, Trịnh Tùng đưa hoàng tử út Lê Duy Đàm mới 5 tuổi lên ngôi vua, đổi niên hiệu thành Gia Thái rồi âm thầm cho người ám sát vua Lê Anh Tông. Tất cả những sự kiện này, dân chúng đương thời chẳng được tỏ tường nên nhiều khả năng người soạn Đỗ tộc gia phả đã không biết đến hoặc bỏ qua niên hiệu Hồng Phúc. Vì vậy chúng ta tạm hiểu năm Chánh Trị thứ 15 được viết trong gia phả là năm 1572.
3.
Năm Chánh Trị thứ bảy là năm 1564, nhưng đó lại là năm Giáp Tý chứ không phải Kỷ Dậu. Trong suốt thời gian sử dụng niên hiệu Chánh Trị (1558-1571) cũng không có năm Kỷ Dậu nào. Tuy vậy, Lịch triều hiến chương loại chí của Phan Huy Chú ghi nhận trong quyển thứ 28 là có một kỳ thi Hội diễn ra vào năm Ất Sửu - Chánh Trị thứ tám (1565). Mà kỳ thi Hương thường diễn ra trước kỳ thi Hội một năm, nên sự kiện cụ Đỗ Biểu thi đỗ vào năm Chánh Trị thứ bảy (1564) là điều hoàn toàn có thể chấp nhận được, dù không được chính sử ghi lại.
4.
Căn cứ vào bản chữ Nho thì tên thụy của cụ Đỗ Biểu là Mỹ Trinh (美貞) chứ không phải Mỹ Chân (美真). Không loại trừ khả năng là trong lúc chuẩn bị bản in, người sắp chữ đã nhầm lẫn giữa hai chữ này chứ không phải cha Poncet đọc sai.
5.
Phần ký hiệu (?) là những chữ mà cha Cadière đã không chép vào Texte 3, có thể là vì ngài cũng chẳng đọc ra. Tuy vậy, hai chữ này không ảnh hưởng nhiều đến nội dung của toàn bộ đoạn văn.
6.
Chữ tỷ (妣) ở đây là danh từ chỉ người mẹ đã khuất, không phải là chị gái (cũng đọc là tỷ - 姉)
7.
Chữ 妾 là thiếp, chỉ người vợ lẽ. Thời phong kiến thì thiếp chỉ có vai vế cao hơn hầu gái một chút, hoàn toàn không thể sánh ngang với chánh thất hay thứ thất. Nhưng ở đây, Đỗ tộc gia phả lại chép về người thiếp mà không hề nhắc gì tới chánh thất. Chúng tôi không rõ tại sao, chỉ đoán là do chỉ có người thiếp này sinh được cho cụ Đỗ Biểu ba người con trai, và vì thế mà trở thành tổ mẫu của các đời tiếp theo.
8.
Cuối cùng, trong đoạn Texte 3 này có cả chữ Hán, chữ Nôm, và một số từ dị thể. Vì vậy, khó tránh khỏi sai sót trong quá trình biên dịch. Kính mong các vị học giả là bạn đọc của báo Công giáo và Dân tộc, nếu có phát hiện ra một đôi chỗ chưa phải thì xin cho chúng tôi được biết.
Câu hỏi đầu tiên bật ra trong đầu độc giả khi có được đoạn thông tin này có lẽ là: Căn cứ vào đâu để xác định đạo Hoa Lang là Công giáo? Thật ra câu hỏi này đã được tác giả của bài báo - thừa sai Constant Poncet - biện giải từ năm 1941. Theo quan điểm của cha thì Hoa Lang (花郎) là một cách phiên âm khác của Holland, tức Hà Lan.
(còn nữa)
Kỳ Phong
Bình luận