Sáng ngày 4.7.2026, Bảo tàng Phụ nữ Nam Bộ khai mạc triển lãm sơn mài mang tên “Chu Tất Bình Dân”. Đây là một sự kiện nghệ thuật khá mới lạ, mở ra không gian thưởng lãm độc đáo với hàng trăm tác phẩm và vật dụng sơn mài truyền thống Nam Bộ.
Khi cái “bình dân” đạt đến độ “chu tất”
Trong từ điển bách khoa nghệ thuật truyền thống, thuật ngữ “chu tất” mang một tầng nghĩa kép đầy thú vị. Về mặt vật chất, “chu” là sắc đỏ của chu sa, “tất” là cây sơn - hai biểu tượng kinh điển cấu thành bảng màu của kỹ nghệ sơn cổ truyền.
Về mặt ngữ nghĩa tiếng Việt, “chu tất” là sự vẹn toàn, chỉn chu, không một tì vết hay thiếu sót. Việc đặt hai chữ “chu tất” cạnh hai chữ “bình dân” đã tạo nên một nghịch lý đầy triết lý, những vật phẩm vốn phục vụ đời sống thường nhật của tầng lớp trung lưu và bình dân Nam Bộ lại chứa đựng một kỹ nghệ hoàn hảo, chỉn chu đến kinh ngạc.
Xuyên suốt giai đoạn từ năm 1950 đến 1990, vùng đất Thủ Dầu Một - Sài Gòn - TPHCM đã chứng kiến một dòng chảy mỹ nghệ độc đáo với hơn 140 tên hiệu nghệ nhân và hãng xưởng lừng danh, như Thành Lễ, Trần Hà, Trương Văn Thanh, Văn Thoát... Triển lãm đã tái dựng lại không gian một tiệm bán đồ sơn mài Sài Gòn những năm 50-60, đưa công chúng trở về với những khay trà, hộp trang điểm, hay những vật dụng thân thuộc trong ngôi nhà xưa ở miền Nam.
Ở đó, người xem nhận ra cái “bình dân” không hề đồng nghĩa với sự xuề xòa; ngược lại, là kết tinh từ sự lao nhọc âm thầm của những thợ thủ công - những người đã định hình nên một phần diện mạo văn hóa phương Nam.
Trăn trở của người sưu tầm
Trong nhiều thập niên qua, thị hiếu công chúng thường bị cuốn vào hào quang của những bức tranh nghệ thuật hàn lâm hay các tạo tác cung đình tinh xảo. Có lẽ vì vậy, chúng ta đã vô tình lãng quên đi tầng bậc đồ mỹ nghệ ứng dụng, thứ vốn gắn liền với huyết mạch đời sống xã hội.
Phát biểu tại buổi khai mạc, nhà nghiên cứu Phạm Hoàng Quân - một trong những người đồng sở hữu của bộ sưu tập này - trăn trở về việc chúng ta đang phát triển không cân đối giữa tranh sơn mài và đồ mỹ nghệ gia dụng. Ông so sánh: “Ở Trung Quốc và kể cả Nhật Bản, tranh sơn mài do họa sĩ làm ra không bằng tranh của họa sĩ ở Việt Nam. Nhưng những vật phẩm mỹ nghệ của Trung Quốc và Nhật Bản đều có vị trí đặc biệt. Đó là vì chúng ta chỉ chú trọng vào những sáng tác nghệ thuật mà quên đi tầng bậc đồ mỹ nghệ phục vụ cho giới bình dân”. Sự “lệch pha” đó dẫn đến một hệ quả tất yếu: thị trường đồ mỹ nghệ gia dụng bị xâm nhập bởi các sản phẩm công nghiệp cấp tốc.
Những món đồ mỹ nghệ cách đây nửa thế kỷ tại triển lãm đạt độ tinh xảo tương đương với tiêu chuẩn mỹ nghệ quốc tế chính là một minh chứng cho thấy Việt Nam từng có một ngành sản xuất đồ thủ công mỹ nghệ thông dụng phát triển và vững mạnh. Việc sưu tầm và trưng bày những hiện vật này không chỉ để hoài niệm, mà là để tạo ra một góc tham khảo cho các nhà hoạch định chiến lược văn hóa trong việc phục hồi ngành nghề theo lối xưa.
Định hình căn tính Nam Bộ
Khác với sự trầm mặc hay tính quy chuẩn khắt khe của các làng nghề phía Bắc, sơn mài phương Nam bắt đầu từ truyền thống nhưng luôn cập nhật và đổi mới rất nhanh về mặt kỹ thuật lẫn đề tài, sẵn sàng đáp ứng mọi nhu cầu của thị trường mà không câu nệ tầng lớp.
Đánh giá cao giá trị bộ sưu tập dưới góc nhìn của một Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, Tiến sĩ Nguyễn Thị Hậu (nhà nghiên cứu khảo cổ, chuyên gia bảo tồn di sản văn hóa Nam Bộ) đã đưa ra một kiến nghị: “Tôi kỳ vọng nhà sưu tập cùng công ty Huyền Đức sớm phối hợp với cơ quan có thẩm quyền lập hồ sơ công nhận Bảo vật Quốc gia, bởi ở đây có một số tác phẩm vô cùng xứng đáng với giá trị đó. Hành động này không phải nhằm mục đích cầu danh, mà chính là cách chúng ta gìn giữ và tôn vinh văn hóa của vùng đất Nam Bộ”.
Đề xuất này hoàn toàn khả thi khi soi chiếu vào tiền lệ thực tế, khi đã có những bộ gốm Sài Gòn thuộc sở hữu tư nhân cũng được tôn vinh ở cấp độ cao nhất. Việc đưa các tác phẩm sơn mài độc bản lên hàng bảo vật mang một ý nghĩa thời đại. Điều này vừa khẳng định sự lao động kiên trì của nhà sưu tập tư nhân, vừa đại diện cho cái nhìn công bằng và sự trân trọng đối với dòng mỹ nghệ dân gian - một mảnh ghép không thể khuyết trong bức tranh tổng thể của văn hóa Việt Nam.
Muốn xây dựng một nền công nghiệp văn hóa bền vững, không thể chỉ dựa vào những tác phẩm nghệ thuật hàn lâm, mà phải chú trọng cả nền mỹ nghệ ứng dụng bình dân. Trân trọng quá khứ, công nhận những đóng góp thầm lặng của tầng lớp thợ sơn năm xưa, và thực hiện các chính sách bảo tồn cấp quốc gia, chính là chiếc chìa khóa để đưa sơn mài truyền thống Việt Nam tìm thấy một lối đi vững chắc trong bối cảnh hội nhập toàn cầu.
PHƯƠNG NHÃ
Bình luận