Vũng Tàu và các tên gọi địa danh xưa đến nay (Kỳ 2)

TAM THẮNG VỚI NGUỒN GỐC LỊCH SỬ THUỞ MỞ ÐẤT

Các phường 7, phường 8, phường 9, phường Nguyễn An Ninh thuộc thành phố Vũng Tàu cũ nhập thành phường Tam Thắng của TPHCM mới.

Chiếu theo lịch sử của tên gọi Vũng Tàu với nguồn gốc hình thành như đã nêu ở bài trước, thì cái tên Tam Thắng cũng có từ thời Vua Gia Long cử tam thuyền đến đất mới lập ấp, mở làng và trấn giữ. Như vậy, Tam Thắng bắt nguồn từ chữ Tam Thuyền hay Tam Thoàn đọc chệch mà ra. Dưới triều vua Tự Đức và Thiệu Trị, Tam Thắng thuộc phủ Phước Thắng, huyện Phước An. Các đời vua triều Nguyễn từng ban 13 sắc phong cho đình làng Thắng Tam. Những bản sắc phong này hiện còn được bảo lưu văn bản gốc. Các địa danh Tam Thắng gồm các phường Thắng Nhất, Thắng Nhì, Thắng Tam đã được đặt để nhằm tưởng nhớ, tri ân của các bậc tiền nhân có công bảo vệ, gìn giữ và khai phá vùng đất Vũng Tàu xưa.

ThangTam.jpg (852 KB) — Di tích lịch sử đình Thắng Tam

Tên Tam Thắng cũng còn một cách lý giải khác, gắn với cuộc giữ đất của những anh hùng. Lúc bấy giờ, hải tặc Mã Lai hoành hành, cướp bóc hàng hoá…Vua Gia Long muốn bảo vệ thương thuyền người Việt nên phái quân đi bình định vùng biển này. Đây là một phần trong chiến lược lớn hơn của triều Nguyễn nhằm tăng cường chủ quyền trên biển, kết hợp sức mạnh của thủy quân chính quy với các lực lượng dân quân và di dân, để tạo thành một vành đai phòng thủ vững chắc dọc theo bờ cõi. Ba viên chỉ huy được giao phó trọng trách này, những người sau này trở thành các vị tiền hiền khai phá vùng đất Vũng Tàu, là Phạm Văn Đinh (hoặc Dinh), Lê Văn Lộc và Ngô Văn Huyền. Ba làng thành lập lần lượt lấy tên Thắng Nhất, Thắng Nhì và Thắng Tam. Những cái tên này, có người nói rằng còn mang ý nghĩa là “Chiến thắng thứ nhất”, “Chiến thắng thứ hai” và “Chiến thắng thứ ba”. Nhiệm vụ của ba đội thuyền này mang tính kép: họ không chỉ là những người lính đồn trú mà còn là những người tiên phong “khai hoang lập làng”.

Ngày nay, tại Vũng Tàu, đình thần Thắng Tam vẫn hiện diện trang nghiêm, cổ kính, trở thành điểm tựa tinh thần cho cộng đồng cư dân địa phương. Với bề dày lịch sử, giá trị văn hóa tín ngưỡng độc đáo, ngôi đình này được công nhận là di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia năm 1991. Đình thần Thắng Tam tọa lạc trên đường Hoàng Hoa Thám, phường Thắng Tam, TP Vũng Tàu, tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu cũ (nay là phường Vũng Tàu, TPHCM). Theo Ban quản lý khu di tích lịch sử đình thần Thắng Tam, đình được dựng nên từ thời vua Minh Mạng để thờ Thành Hoàng, các bậc tiền hiền, hậu hiền đã có công khai khẩn vùng đất. Điểm nổi bật ở đình thần Thắng Tam là sự hiện diện của tín ngưỡng thờ cá Ông (cá voi), tín ngưỡng phổ biến trong cộng đồng ngư dân Nam Bộ. Trong tâm thức người dân, cá Ông là vị thần linh che chở ngư dân giữa biển khơi, được tôn xưng là “Nam Hải Cự Tộc Ngọc Lân Tôn Thần”. Chính vì thế, trong khuôn viên đình có lăng Ông Nam Hải, lưu giữ nhiều bộ xương cá voi khổng lồ, được người dân thờ phụng trang trọng. Hiện nay, đình thần Thắng Tam còn lưu giữ 12 sắc phong của vua Thiệu Trị và Tự Đức, trong đó có sắc phong cho Đại Càn Quốc Gia Nam Hải (Cá Ông), Thiên Y A Na Diễn Ngọc Phi Thủy Long Thần Nữ... Đây là nguồn tư liệu quan trọng để nghiên cứu về phong tục, tín ngưỡng, nghệ thuật dân gian của cư dân miền biển Nam Bộ.

TÊN GỌI RẠCH DỪA DÂN DÃ

Sau khi sáp nhập phường 10, phường Thắng Nhất, phường Rạch Dừa thuộc thành phố Vũng Tàu cũ, hình thành phường Rạch Dừa thuộc TPHCM mới.

Rạch Dừa xưa là tên một xứ thuộc tổng An Phú, huyện Phước An, tỉnh Biên Hòa. Địa danh Rạch Dừa được nhắc đến trong nghiên cứu địa bạ triều Nguyễn của Nguyễn Đình Đầu, khi mô tả về làng Thắng Nhất như sau:“Thắng Nhất thuyền ở xứ Rạch Dừa, Đông giáp Phư?c T?nhớc Tỉnh có động cát làm giới. Tây giáp sông lớn, giáp địa phận thuyền Thắng Nhì, có Giếng Me làm giới. Đất có gò đồi, trong đó mồ mả 1 khoảnh. Rừng hoang 1 khoảnh”. Dưới thời Pháp, Rạch Dừa là tên một ấp ở ven làng Thắng Nhất.

Rạch Dừa cũng là tên một cảng. Cảng Rạch Dừa nằm ở khu vực Tiền Cảng - Vũng Tàu. Trước năm 1975, cảng Rạch Dừa là hải cảng quân sự lớn của chính quyền Sài Gòn tại Vũng Tàu. Nơi đây thường xuyên có những con tàu chở vũ khí đạn dược và phương tiện chiến tranh trọng tải hàng ngàn tấn của Mỹ cập bến và neo đậu. Về hành chánh, phường Rạch Dừa cũ được thành lập vào ngày 24.12.2004, trên cơ sở 326ha diện tích tự nhiên và 14.414 người của phường 10.