Trong kho tàng âm nhạc (tân nhạc) Việt Nam, có thể nói ca khúc Lòng Mẹ của Y Vân là một tác phẩm bất hủ. Nhiều người ví von đó là một bản “quốc ca” về tình mẫu tử - không chỉ bởi giai điệu mượt mà, lời ca giàu hình tượng mà còn bởi sức lan tỏa của bài hát ra khắp cộng đồng.
Quả thật như thế. Đến bây giờ thì hầu như người Việt Nam nào cũng có thể hát một đôi câu trong bài hát Lòng Mẹ: “Lòng mẹ bao la như biển Thái Bình dạt dào. Tình mẹ tha thiết như dòng suối hiền ngọt ngào. Lời ru êm ái như đồng lúa chiều rì rào. Tiếng ru bên thềm trăng tà soi bóng mẹ yêu...”.
Người viết nhớ đến mẹ của mình lúc còn sinh thời là một người đàn bà nhà quê, ít học, chỉ đọc được chữ, không biết viết. Vậy mà khi làm những việc lặt vặt trong nhà, bà vẫn hát khe khẽ: “Lòng mẹ chan chứa trên bao xóm làng gần xa. Tình mẹ dâng tới trăng ngàn đứng lặng để nghe. Lời ru xao xuyến núi đồi suối rừng rặng tre. Sóng ven Thái Bình im lìm khi tiếng mẹ ru...”. Chính từ những câu hát bất chợt, không đầu không đuôi ấy đã gieo vào tâm hồn non nớt của tôi một cảm giác thật êm ái, dịu dàng - giống như mình đang được ngụp lặn trong một không gian ngập tràn tình mẫu tử...
Dạo máy truyền hình mới du nhập vào Việt Nam, khoảng năm 1967, ca sĩ Phương Hoài Tâm trên chiếc tivi công cộng hát Lòng Mẹ mà như đang ru mọi người. Lồng vào đó là thấp thoáng bờ biển với những đợt sóng trắng xóa vỗ êm bờ bãi... Hình ảnh cô ca sĩ khả ái hát bài Lòng Mẹ ấy hơn nửa thế kỷ qua vẫn mãi in đậm trong tâm hồn tôi. Và ca khúc Lòng Mẹ của nhạc sĩ Y Vân là một trong những bài hát tôi thích nhất.
Thực ra, còn có nhiều ca khúc viết về “mẹ” cũng rất hay và nổi tiếng khác, như Quê Mẹ (của Thu Hồ), Mẹ Tôi (Nhị Hà), Bông Hồng Cài Áo (Phạm Thế Mỹ). Nhưng hai bài đầu thì hát lên nghe buồn, thê thiết quá; còn bài Bông Hồng Cài Áo thì trúc trắc, khó hát, phải là người nắm vững kỹ thuật mới hát được. Vì vậy mà bài Lòng Mẹ được công chúng yêu thích nhất vì giai điệu du dương, dễ hát, lại thể hiện được tình cảm “Mẹ nuôi con biển hồ lai láng”...
Khi đi làm báo, tôi có dịp tìm hiểu về xuất xứ ca khúc Lòng Mẹ qua những người thân của nhạc sĩ Y Vân là bà Tường Vi (em gái), nhạc sĩ Y Vũ (em trai) và bà Minh Lâm (vợ). Bà Tường Vi kể ông nội của bà là quan tuần phủ Thái Bình Trần Tán Bình, một nhà nho học yêu nước, tác giả của bài Á tế Á ca. Còn bên ngoại của vốn gốc Hà Đông. Sau Cách mạng Tháng Tám, gia đình có một thời gian nương náu ở Thanh Hóa nên có nhiều người nhầm rằng Y Vân quê ở Thanh Hóa. Sau khi hồi cư về Hà Nội, bố ông cũng được bổ làm lục sự ở tòa án Hà Nội nhưng do đất nước trong giai đoạn chuyển mình, vừa chấm dứt chế độ phong kiến, nên gia đình lâm vào cảnh khó khăn, chứ không phải người mẹ và mấy anh em ông phải nương náu trong một căn chòi xiêu vẹo ở ngõ Khâm Thiên như nhiều tờ báo đã viết. Ông bố mất sau khi vừa di cư vô Nam năm 1954...
Nhạc sĩ Y Vũ nói về anh mình: “Y Vân tên thật là Trần Tấn Hậu, sinh năm 1933, thuở nhỏ được học nhạc với giáo sư Tạ Phước. Sở dĩ ông lấy tên là Y Vân bởi thời thanh niên ở Hà Nội, ông có yêu một cô gái tên là Tường Vân. Tình duyên trắc trở nhưng ông lại lấy bút danh Y Vân (nghĩa là... Yêu Vân), và cái tên này gắn bó với ông cho tới lúc ông mãn phần”. Về hoàn cảnh ra đời của ca khúc Lòng Mẹ, nhạc sĩ Y Vũ cho biết, sau khi vào Nam thì cha của họ qua đời. Y Vân phải đi đánh đàn ở các nhà hàng quanh Sài Gòn để kiếm tiền nuôi mẹ và hai em, có khi ông phải đánh đàn thâu đêm suốt sáng. Mỗi đêm, khi Y Vân đi đánh đàn thì ở Cư xá Đô Thành, bà mẹ lại đem thau quần áo của anh ra máy nước công cộng giặt. Có một đêm bà giặt đến 2 giờ sáng và bị cảnh sát bắt đưa về đồn vì “vi phạm giờ giới nghiêm”. Tới sáng, Y Vân về nhà, nghe biết chuyện này, anh vừa khóc vừa viết: “Lòng mẹ thương con như vầng trăng tròn mùa thu. Tình mẹ yêu mến như làn gió đùa mặt hồ. Lời ru man mác êm như sáo diều dật dờ. Nắng mưa sớm chiều vui cùng tiếng hát trẻ thơ... Thương con thao thức bao đêm trường, con đà yên giấc mẹ hiền vui sướng biết bao. Thương con khuya sớm bao tháng ngày, lặn lội gieo neo, mái tóc trót đành đẫm sương...”. Viết xong, anh hát cho mẹ nghe. Lần này thì bà cụ khóc... Đó là vào năm 1959.
Còn bà Minh Lâm, vợ sau của nhạc sĩ Y Vân, kể với người viết: “Có nhiều bài báo viết về Y Vân không đúng sự thật, như gán cho anh ấy là một người đa tình. Thực ra anh ấy là một người luôn có trách nhiệm: hiếu kính với mẹ, yêu thương vợ con và rất thật thà, có gì cũng kể với tôi, như chuyện vì sao anh ấy lấy nghệ danh là Y Vân, hoặc khi anh ấy viết bài hát Khi anh nhìn em là nhớ đến đôi mắt của một em gái phục vụ trong một quán bi-da rồi phát triển thành ca khúc. Thế thôi, đâu có gì to tát... Có người lại đồn anh ấy trúng số nên xây nhà, là thế này: Sau 1975, anh ấy cộng tác với đoàn ca nhạc Hương Miền Nam, rồi nhận viết nhạc cho nhiều nguồn, phối nhạc cho Saigon Audio, viết nhạc phim, nhạc nền cho sân khấu... Anh làm việc cật lực bất kể ngày đêm. Ban trưa, nhìn anh xoay trần ra viết nhạc dưới mái tôn thấp nóng hầm hập, thấy thương vô cùng. Trời thương, nên dạo đó anh được đặt hàng dồn dập, có thể nói là “ăn nên làm ra”. Nhờ đó mà gia đình chúng tôi xây lại được căn nhà trong tạm gọi là ngăn nắp. Nhưng anh ấy làm cho mẹ con chúng tôi hưởng, bởi chỉ một năm sau thì anh ấy mất (28.11.1992), khi vừa tròn 60 tuổi - như một ca khúc mà anh ấy đã từng viết: 60 năm cuộc đời”.
HÀ ĐÌNH NGUYÊN
Bình luận