Ban đầu muốn theo đuổi sự nghiệp văn chương, vị linh mục dòng Tên người Ý Jacopo (Giacopo) Belgrado cuối cùng lại trở thành nhà khoa học xuất sắc trong các lĩnh vực toán và vật lý, và thậm chí xây đài thiên văn để tự mình nghiên cứu.
Kết hợp với thợ thủ công để làm đồ dùng dạy học
Xuất thân từ gia đình quý tộc ở Udine, thành phố miền đông bắc Ý, cha Jacopo Belgrado (1704 - 1789) theo học văn học Hy Lạp và Latinh tại Padua. Ngày 16.10.1723, ngài vào nhà tập của dòng Tên và lập tức bộc lộ năng khiếu nổi bật. Vị tu sĩ theo học toán học và triết học tại Bologna dưới sự hướng dẫn của linh mục Luigi Marchenti, học trò cũ của một Giêsu hữu và cũng là nhà toán học kiêm vật lý học nổi tiếng người Pháp Pierre Varignon tại Paris. Sau khi học xong chương trình triết học, thầy Belgrado bắt đầu đứng lớp dạy văn chương tại Venice trong vài năm. Sau đó, thầy học thần học tại Parma và trở thành giáo sư toán học, vật lý tại đại học cùng tên trong suốt 12 năm kế tiếp. Trong thời gian ở Parma, vị tu sĩ thực hiện hàng loạt các nghiên cứu thực nghiệm về vật lý, sử dụng các thiết bị được chế tạo riêng cho hoạt động nghiên cứu. Ngày 2.2.1742, thầy thụ phong linh mục.
Không lâu sau khi cử hành thánh lễ mở tay, cha Belgrado được bổ nhiệm vào vị trí giáo sư toán học tại Studium Parmense, tiền thân của Đại học Parma. Trong thời gian trên cương vị này, cha Belgrado góp phần nâng cao đáng kể chất lượng giảng dạy môn toán. Chương trình tại trường khi đó còn khá hạn chế so với các bài giảng ở đại học, vì cơ sở này chưa phải một đại học chính thức, các môn học ít chuyên sâu về kỹ thuật. Để nâng cao chất lượng, cha mua một bộ sưu tập các chuyên luận toán học và vật lý hàng đầu, bổ sung phương trình, hình học giải tích phẳng và một số nội dung giải tích vào chương trình.
Đối với môn vật lý, ngài cũng nâng bài giảng lên gần với trình độ được giảng dạy tại các trường đại học danh tiếng, đưa các dụng cụ khoa học và thí nghiệm vào lớp học. Dụng cụ đầu tiên là một kính thiên văn, nhiều khả năng được sử dụng cho cả mục đích giảng dạy lẫn nghiên cứu. Qua ghi chép của các học trò, có thể thấy phương pháp giảng dạy của cha Belgrado chịu ảnh hưởng rõ rệt của nhà bác học Newton.
Không dừng lại ở đó, cha Belgrado muốn tự chế tạo các thiết bị riêng vì không thật sự hài lòng với những dụng cụ đã mua ngoài thị trường. Vì vậy, cha bắt đầu hợp tác với hai thợ thủ công là Stefano Droghi và Pietro Ballerini. Hai người này có tay nghề chế tác nhưng lại không được đào tạo về vật lý và toán học. Cha Belgrado trực tiếp hướng dẫn họ để thiết bị được chế tác phù hợp với yêu cầu của mình. Nhờ vào cố gắng của cả ba, họ đã tạo ra bộ sưu tập các thiết bị xuất sắc phục vụ nghiên cứu tĩnh học, thủy tĩnh học, thủy lực học, quang học, khúc xạ quang học, phản xạ quang học và thiên văn học.
Tiếng tăm bắt đầu lan xa
Với đầy đủ dụng cụ trong tay, cha Belgrado tổ chức các buổi giảng về vật lý thực nghiệm, vốn là một lĩnh vực chỉ mới bắt đầu được phổ biến rộng rãi trong thế kỷ 18. Các buổi giảng của cha thu hút “mọi tầng lớp, kể cả những người thuộc hàng ngũ cao quý nhất”. Và tiếng tăm giảng dạy của cha nhanh chóng lan truyền khắp chốn, nhờ vào phương pháp truyền kiến thức dễ hiểu, đơn giản và phù hợp với nhiều người. Danh tiếng của vị linh mục dòng Tên thậm chí còn đến tai Hoàng tử Tây Ban Nha Don Filippo di Borbone, người đã nhanh chóng tới dự các buổi giảng của ngài.
Sau đó, cha Belgrado rời công việc giảng dạy tại trường vào năm 1750, khi được bổ nhiệm làm nhà toán học của triều đình, kiêm cố vấn cho vợ chồng Công tước Filippo di Borbone và Công tước phu nhân Elisabetta di Borbone-Francia. Uy tín của cha ngày càng lớn và được nhiều người nước ngoài tìm đến để học hỏi. Vị trí mới cũng mang lại nhiều thuận lợi cho ngài, giúp vị Giêsu hữu có thêm thời gian dành cho nghiên cứu khoa học. Trong thời gian làm nhà toán học của triều đình, cha khởi xướng dự án xây dựng đài thiên văn Parma, hoàn thành vào năm 1757. Đài quan sát này có một kính thiên văn Gregorian, một kính thiên văn của Paris, đều dài gần 8m; 2 kính thiên văn nhỏ hơn, một đồng hồ mặt trời, hai con lắc và một đồng hồ thiên văn có bán kính gần 1m. Cùng năm, cha công bố hai công trình nghiên cứu, một trong số này là báo cáo về hiện tượng nguyệt thực xảy ra năm đó.
Năm 1773, cha Belgrado trở thành hiệu trưởng trường đại học tại Bologna và sau đó tiếp tục nhận được nhiều sự ghi nhận trong giới học thuật. Năm 1762, ngài được bầu vào Viện Hàn lâm Khoa học Paris, cũng như trở thành thành viên của nhiều viện và học viện khoa học khác tại Bologna, Padua, Siena, Cortona, Ravenna và Udine. Vị linh mục cũng là một trong những người sáng lập hội văn họa và thơ Arcadia ở Parma.
Trong lúc giảng dạy tại trường đại học, cha Belgrado công bố nhiều tiểu luận và chuyên luận khoa học bằng cả tiếng Latin và tiếng Ý trong nhiều lĩnh vực khác nhau, từ chủ đề tính đàn hồi, đến điện học và động lực học chất lưu. Bên cạnh đó, cha duy trì quan hệ trao đổi thư từ với nhiều nhân vật quan trọng trong cộng đồng khoa học đương thời, trong đó có các nhà khoa học Lalande, Poleni, La Condamine, Mairan, Boscovich và Toaldo. Nhiều nhân vật nổi tiếng lúc đó từng là học trò của ngài, trong đó có nhà triết học, sử học và kinh tế học Pietro Verri, từng học tại Collegio de’ Nobili; Đức Giám mục Adeodato Turchi và họa sĩ Pietro Antonio Martin.
Sau biến cố của dòng Tên vào những năm 1770, cha vẫn tiếp tục nghiên cứu và viết các công trình khoa học, thần học, đồng thời dành thời gian cho giáo dục. Nhà toán học Lalande từng viết: “Cha Belgrado đã dùng những năm tháng tuổi xế chiều để viết nên những công trình chứng tỏ ngài thật sự là một học giả lỗi lạc”. Đáng tiếc là phần lớn các chuyên luận mà cha Belgrado nghiên cứu và viết trong giai đoạn này không được xuất bản.
Vị linh mục qua đời ngày 26.3.1789 ở tuổi 84, sau thời gian bị bệnh.
GIANG VÔ YÊN
Bình luận