Vào những tuần cuối cùng của Năm Phụng Vụ, Giáo hội mời gọi mỗi người suy nghĩ về các điểm kết thúc của đời sống trần gian. Đó là cái chết, sự phán xét, các tình trạng sống sau cái chết và cuộc quang lâm của Chúa Giêsu Kitô (x. Giáo lý Hội thánh Công giáo, từ số 1006-1041). Đa số đồng bào ta không quan tâm đến những vấn đề này và nhiều tín hữu lại hiểu lầm, nhất là trong thời đại khoa học này.
Những hiểu lầm
Cái chết thường được xem là sự chấm dứt các hoạt động của một sinh vật hay ngừng vĩnh viễn mọi hoạt động sống của một con người. Trong y học, chết là sự chấm dứt của mọi hoạt động sống như hô hấp, trao đổi chất hay sự phân chia các tế bào. Các nhà khoa học không thể hiểu tại sao trước đó một giây, cơ thể con người hoạt động bình thường nhưng rồi đột ngột ngừng lại. Người đó thiếu cái gì? Mổ não, mổ tim họ ra chẳng thấy gì khác lạ, chỉ thấy không còn ý thức, không còn tình yêu. Vậy cái gì điều khiển con tim, bộ não, cũng như quy tụ 75 ngàn tỷ tế bào thay đổi từng giây trong thân xác con người?
Dân số nước ta có hơn 102 triệu người, trong đó khoảng 10 triệu người theo Kitô giáo tin vào sự sống lại sau cái chết. Đa số còn lại nghĩ rằng chết là hết hoặc chuyển sang một kiếp khác. Những người chỉ tin vào vật chất cho rằng không có cuộc sống vĩnh hằng. Nhiều người sợ chết vì nghĩ cái chết đưa họ đến một nơi bất định, không rõ thiên đàng hay địa ngục. Họ phải xa lìa người thân và buông bỏ mọi điều đã góp nhặt suốt đời. Vì nghĩ như thế nên nhiều người suy sụp tinh thần, chẳng muốn học hành, làm việc, xây dựng cho đời, mà chỉ sống phóng túng, hưởng lạc. Người đau bệnh, thất bại có khi muốn tìm đến cái chết. Họ không biết rằng mỗi giây phút sống đều vô cùng quý giá, vì tạo nên công phúc cho mình cũng như cứu giúp người khác, và thanh luyện tâm hồn khỏi những vết bẩn bám trên đường đời.
Ngày xưa, qua các bài giáo lý, người ta hiểu lầm rằng ngay sau cái chết là mỗi người chịu phán xét riêng trước khi bước vào thiên đàng, luyện ngục hay hỏa ngục. Khi phán xét, Chúa cân tội phúc trên một chiếc cân thiêng liêng chính xác để định đoạt thưởng phạt công minh. Sau này thì giải thích theo Thánh Kinh rằng Chúa mở cuốn sổ trường sinh ra trong đó ghi từng hành động tốt xấu của con người để phán xét (x. Kh 20,12): ai sạch tội thì lên thiên đàng, còn ai mắc tội thì phải vào luyện ngục, hoặc cố tình cắt đứt với Chúa thì xuống hỏa ngục. Chúa được hình dung như một nhà vua cao cả, quyền phép vô cùng, xây những ngục thật to để giam giữ con người trong đó, không ai thoát ra được.
Những cách hiểu ấy khiến người ta sợ cái chết, sợ cuộc phán xét chung hay riêng, sợ bị xuống hỏa ngục, luyện ngục, khiến cuộc sống bất an. Sách Khôn ngoan (x. Kn 6,12-16) mời gọi Kitô hữu gắn bó với Đức Khôn Ngoan là chính Chúa Kitô đang hiện diện bên mình để “đạt sự minh mẫn toàn hảo và trút được mọi lo âu”. Bài Tin Mừng (x. Mt 25,1-13) mời gọi mỗi người hãy hành động như các trinh nữ khôn ngoan, giữ ngọn đèn luôn cháy sáng để gặp được Đức Giêsu là chú rể trong tiệc cưới Nước Trời. Còn thánh Phaolô nhắc nhở đừng buồn phiền, sợ hãi về cái chết và cuộc phán xét vào ngày Chúa quang lâm như những người không có niềm hy vọng (x. 1 Ths 4,13-18).
Khôn ngoan, tỉnh thức, hy vọng và tin yêu
Cha Trên Trời đặt con người vào trần thế để cảm nghiệm và làm chứng cho tình yêu muôn thuở của Ngài. Vì chiều theo cơn cám dỗ của quỷ dữ, con người đã cắt đứt sự hiệp thông với Thiên Chúa hằng sống là nguồn của mọi hiện hữu, nên loài người và muôn vật phải chịu sự hư nát, chết chóc. Nhưng vì Chúa là tình yêu nên Ngài đã sai Con Một mình xuống thế làm người là Đức Giêsu để đền tội cho ta, chết thay cho ta và sống lại vì ta. Nhờ đó mỗi giây phút sống của con người đều có giá trị vô cùng vì có thể làm được những việc tốt đẹp, tạo nên niềm vui và hạnh phúc. Ngay cả những thử thách, đau khổ, bệnh tật cũng đều có thể mang lại ơn cứu độ, nếu ta biết đón nhận và kết hợp chúng với cuộc đời của Chúa Giêsu.
Chết không phải là hết hay phải bỏ lại tất cả những gì đã xây dựng trên trần thế, nhưng là cuộc thăng hoa mọi giá trị của đời sống, giúp con người thoát khỏi lệ thuộc vào vật chất, không gian, thời gian để bước vào đời sống vĩnh hằng. Khi qua ngưỡng cửa cái chết, mỗi người nhìn thấy Chúa là Cha nhân từ, muốn đưa họ vào nơi tràn đầy ánh sáng và hạnh phúc, dù họ chưa biết hay tin Ngài.
Cuộc phán xét riêng hay chung cũng không phải là chuyện cân đo tội phúc. Cha Trên Trời là Đấng tích cực, nguồn của chân thiện mỹ và mọi hiện hữu, nên chẳng lưu giữ những gì tiêu cực, xấu xa, tội lỗi. Người Cha quảng đại đó chẳng cần ghi nhớ từng hành động xấu xa, từng ý nghĩ hẹp hòi của con cái vào một cuốn sổ nào đó.
Khi chết, con người sẽ thấy Cha Trên Trời với tất cả vẻ đẹp đẽ, khôn ngoan, tốt lành, thánh thiện, yêu thương của Ngài như một tấm gương để họ soi mình vào đó. Nhờ ánh sáng Chúa, họ nhận ra những vết bẩn bám vào tinh thần trong từng giây phút sống ở thế trần. Đức Giêsu Kitô là Thiên Chúa hữu hình, trở thành tấm gương thực tế và tiêu chuẩn cụ thể để mỗi người soi chiếu. Nhờ đó, mỗi người nhận ra kết quả cuộc phán xét và tình trạng của mình: thiên đàng, luyện ngục hay hỏa ngục. Đó là cuộc phán xét riêng.
Cuộc phán xét chung cuối cùng diễn ra trong ngày Chúa Kitô quang lâm. Các nhà thần học cho rằng cuộc phán xét này xảy ra ngay sau cuộc phán xét riêng, vì sau cái chết, con người không còn lệ thuộc thời gian và không gian. Những linh hồn trong tình trạng luyện ngục hay hỏa ngục đều thấy Chúa như người trên thiên đàng, vì Thiên Chúa hiện diện ở khắp mọi nơi như nhau. Người trong tình trạng luyện ngục tuy đau khổ do chưa được kết hợp trọn vẹn với Chúa, nhưng tự nguyện thanh luyện mình trong niềm vui và hy vọng. Còn các linh hồn ở hỏa ngục tự dằn vặt mình vì thấy Chúa tốt lành vô cùng mà mình lại chối từ Ngài. Đó là ngọn lửa thiêng thiêu đốt tâm hồn họ, và Cha Trên Trời chẳng muốn hành hạ bất cứ người con nào của mình.
Hiểu được như thế, mỗi người sẽ sống từng ngày trong sự khôn ngoan, tỉnh thức, hy vọng và tin yêu.
Lm Antôn Nguyễn Ngọc Sơn
Bình luận