Thoạt thấy “Gió Đông, Gió Xuân”, không chừng chẳng ít bạn đọc lại liên tưởng tới “Gió Đông, Gió Tây / East Win, West Wind” là tiểu thuyết đầu tay (1930) của nữ sĩ Mỹ Pearl S. Buck (1892-1973), giải Nobel văn chương 1938. Nhưng bài viết sau đây chả dính líu gì tới “gió” của bà Tái Trân Châu 賽珍珠 (tức P.S. Buck gọi theo người Hoa).
Trên tuần san Công Giáo Và Dân Tộc, số 2385 (từ 24 đến 30-3-2023, tr. 38), bài “Thấy Cảnh Nhớ Người” của Huệ Khải (HK) mở đầu bằng giai thoại về sự ra đời bốn câu thơ bất hủ của Thôi Hộ (772-834). Thật ra, HK chỉ cốt mượn câu thơ thứ tư (Đào hoa y cựu tiếu xuân phong) của thi sĩ lãng mạn để dẫn dắt tới cách người Hoa dịch cái tên “Facebook”. Thế nên HK chỉ kể phần đầu sự tích, lờ đi phần kết có hậu (happy end) với cuộc tái hợp ly kỳ của nhà thơ và cô gái đẹp.
 |
Tập báo nói trên vừa phát hành thì một bạn đọc gởi thư về tòa soạn nhắc HK cần tôn trọng nguyên tác của người xưa; bảo rằng lẽ ra phải chép là “Đào hoa y cựu tiếu đông phong”, vì chính HK đã dẫn bản dịch của Trần Trọng Kim (1883-1953) là “Hoa đào còn đó vẫn cười gió đông” cũng như câu Kiều 2748 của Nguyễn Du (1766-1820): “Hoa đào năm ngoái còn cười gió đông.”
Chẳng riêng Lệ Thần Trần tiên sinh, các hậu bối của Tố Như (tức Hồng Sơn Liệp Hộ) đất Tiên Điền phần nhiều đều dịch câu kết bài tứ tuyệt của họ Thôi là “gió đông”. Tạm kể:
- Đỗ Bằng Đoàn (1908-1986) và Bùi Khánh Đản dịch: “Chỉ thấy hoa cười trước gió Đông.” (Dịch giả viết hoa chữ Đông.)
- Hải Đà dịch hai cách: “Ghẹo gió đông cười hoa ngất ngây.” / “Hoa đào bỡn cợt gió đông gọi về.”
- Ngô Văn Phú (1937-2022) dịch: “Hoa đào còn ghẹo gió đông bay.”
- Nguyễn Quảng Tuân (1925-2019) dịch: “Chỉ thấy hoa đào cợt gió đông.”
- Nguyễn Thị Bích Hải (sinh năm 1950) dịch: “Hoa đào như cũ cười chào gió đông.”
- Trần Trọng San (1930-1998) dịch: “Hoa đào vẫn đó cười chào gió đông.”
Như thế, các vị đều chọn “đông phong” và dịch là “gió đông”. Trước sự tình “chúng khẩu đồng từ” 眾口 同 詞 (lắm miệng một lời), HK sinh lòng tò mò, muốn truy cứu xem giữa “xuân phong” và “đông phong”, chữ nào mới là dị bản.
Sáng Thứ Năm 30-3-2023, HK thử chép câu thơ thứ tư của Thôi Hộ bằng chữ Hán, và đưa vào Google tìm kiếm, thì tức khắc thấy ngay kết quả như sau:
1. 桃 花 依 舊 笑 冬 風 (Đào hoa y cựu tiếu đông phong) có khoảng 444 kết quả (trong 0,42 giây).
2. 桃 花 依 舊 笑 春 風 (Đào hoa y cựu tiếu xuân phong) có khoảng 61.500 kết quả (trong 0,42 giây).
Ngoài ra, đáng lưu ý là “Bách Độ Bách Khoa” 百 度 百 科 (tức Baidu Baike là encyclopedia trực tuyến của Bắc Kinh hiện nay) cũng chép “xuân phong”, và một số thi nhân nước Nam khi dịch câu thơ chót của Thôi Hộ đã viết “gió xuân”. Tạm kể:
- Hoàng Giáp Tôn dịch: “Gió xuân đào cũ vẫn cười đây!”
- Nam Trân (1907-1967) dịch: “Hoa đào còn bỡn gió xuân đây.” (Có người bảo câu dịch này của Tản Đà.)
- Phụng Hà dịch: “Hoa đào mãi cợt gió xuân sao?”
Ngoài ra, một người Hương Cảng sinh năm 1943 là Andrew W.F. Wong (tức 黃宏發 Hoàng Hoành Phát / Huang Hongfa) dịch: “Peach-blows beam on, as spring-winds flow.” (spring-winds: những cơn gió xuân)
Như vậy, phải chăng “đông phong” là dị bản và số đông chép “xuân phong” là đúng theo nguyên tác? Câu trả lời đầy đủ thẩm quyền dĩ nhiên thuộc về Thôi Hộ, nhưng sau khi ông quy tiên thì từ thế kỷ thứ chín tới thế kỷ hai mươi mốt này nào ai biết anh linh của ông đang ở đâu trong càn khôn vũ trụ mênh mông để tìm cách hỏi. Bế tắc rồi! Bởi thế, khi dịch Thôi Hộ có người khôn ngoan, chả thèm nói rõ là gió đông hay gió xuân cho khỏi phiền phức. Chẳng hạn, nhà giáo Mại Thái ở Hà Nội dịch: “Còn đó hoa đào cười ... gió lay.”
Bây giờ quay trở lại bản dịch của Trần Trọng Kim. Thực sự thì trong sách “Đường Thi” (Sài Gòn: Nxb Tân Việt, 1950, tr. 387), Trần tiên sinh chép ở trên là 桃花依舊笑春風 (Đào hoa y cựu tiếu xuân phong) nhưng xuống dưới lại in câu dịch là “Hoa đào còn đó vẫn cười gió đông”. (Xem ảnh đính kèm.)
Trần tiên sinh đã thiếu nhất trí hay chỉ vì đồng hóa gió đông với gió xuân theo cách dùng từ của người Hoa? (東 風 指 春 風: Đông phong chỉ xuân phong. / Gió đông là gió xuân.)
Nhưng, giả dụ thay câu kết là “Hoa đào còn đó vẫn cười gió xuân” thì chẳng làm hỏng bốn câu lục bát. Phải chăng cái bóng của Tố Như lớn quá nên ám ảnh Lệ Thần? Việc này chỉ có Lệ Thần mới xác nhận được thôi.
Tuy nhiên, cứ chọn “xuân phong” (gió xuân) như Hoàng Giáp Tôn, Nam Trân, Phụng Hà, và Hoàng Hoành Phát thì liệu có thêm ẩn nghĩa gì ý nhị hơn chăng?
Vâng, có đấy ạ; bởi vì theo “Hán Điển” (Zdic) trực tuyến của Bắc Kinh (dùng chữ giản thể kèm tiếng Anh, Pháp, Đức) thì “xuân phong” (gió xuân) còn có nghĩa: “[with smile]: 比 喻 和 悦 的 神 色 ...” [phiên âm: tỷ dụ hòa duyệt đích thần sắc]. Vậy, “xuân phong” (gió xuân) khi liên quan nụ cười lại còn mang nghĩa bóng là vẻ mặt tươi tắn, niềm nở, ân cần, thân thiện. Đó ắt cũng là vẻ mặt của cô gái trẻ khi bước ra cổng mời nước nhà thơ. Vẻ mặt nàng khiến nhà thơ lãng mạn rung động, và bị sắc đẹp thu hút thì tránh sao khỏi có chút rạo rực gờn gợn trong lòng.
Người Hoa dùng chữ “xuân” nào phải chỉ là một mùa trong bốn mùa; nó còn là một uyển ngữ (euphemism: phép nói giảm) để nói thay cho tình yêu (love) hay ham muốn thân xác (lust). Phạm Duy (1921-2013) hiểu rất rõ ẩn nghĩa của chữ “xuân” là thế, nên khi sáng tác bản Xuân Ca đã khéo léo dệt vào ca từ những lời rộn rã reo vui của hoan lạc yêu đương:
Xuân trong tôi…
đã khơi trong một đêm vui,
một đêm…
một đêm gối chăn phòng the đón cha mẹ về…
(...)
Xuân tôi sang
bến yêu tôi tìm gió trăng
Tình xuân
là xuân có khi mừng vơi có khi sầu đầy
Xuân yêu đương
muốn căng lên nhựa sống ngon
Tìm em
gặp em đón xuân nghìn năm bão xuân ngập lòng…
Tóm lại, câu thơ “chính chủ” hẳn là “Đào hoa y cựu tiếu xuân phong”, và nếu biết “xuân phong” đã bao phen bị dịch thành “gió đông” thì không chừng Thôi Hộ đành phải mượn thơ Nguyễn Bính (1918-1966) than rằng: “Anh ạ! Tôi buồn không thiết nói ...”
Nhiêu Lộc, 04-4-2023
HUỆ KHẢI
Bình luận