Chiếc đèn dầu nho nhỏ bằng thủy tinh, gọn gàng mà đẹp. Miệng đèn có thể vặn lên xuống, bên trong là tim đèn kéo dài xuống đáy để thấm dầu. Phía trên có bóng bằng thủy tinh chụp vừa khít, vừa giúp ngọn lửa bớt bị gió tạt, vừa làm cho chiếc đèn xưa thêm phần hài hòa, duyên dáng. Đèn dầu có từ lâu lắm rồi. Ở Việt Nam, đèn gắn liền với đời sống người phương Nam từ những ngày dầu lửa trở thành thứ nhiên liệu quen thuộc trong mỗi gia đình. Đêm xuống, châm dầu, bật lửa, ngọn đèn tỏa thứ ánh sáng vàng nhạt, lúc mờ lúc tỏ, đủ soi một góc nhà.
Nhà nào tiết kiệm thì vặn tim đèn thấp, ánh sáng leo lét để dầu dùng được lâu. Khi khách đến chơi, có việc phải làm thì vặn cao hơn, sáng thêm nhưng dầu cũng hao hơn. Khi cần đi ra ngoài, người ta có thể làm một chiếc lồng đèn đơn sơ bằng thùng thiếc hoặc nan tre, đặt đèn dầu vào bên trong rồi xách theo soi đường. Có nhà chỉ cần đặt chiếc đèn vào một chiếc thúng, che bớt gió là có thể mang đi được. Ở miền sông nước, chiếc đèn dầu còn có những công dụng thiết thực hơn. Những chiếc đó đặt ngoài sông rạch khi đêm xuống thường cần một ngọn đèn làm dấu để ghe xuồng qua lại còn biết mà tránh. Ánh sáng nhỏ nhoi giữa mênh mông sông nước vậy mà có khi lại là tín hiệu quan trọng. Nghĩ vậy mới thấy, một chiếc đèn dầu bé xíu từng hiện diện trong biết bao công việc của đời sống miền quê.
Đèn dầu từng là vật dụng thiết yếu một thời. Hình ảnh chiếc đèn nhỏ đặt trên đầu tủ, góc bàn hay cạnh bộ ván trong mỗi căn nhà đã trở nên quá đỗi thân thuộc. Dầu được châm đều, bóng được lau thường xuyên để ngọn lửa cháy sáng và không bị khói ám đen. Mỗi lần mang đèn đi đâu cũng phải khẽ khàng, bởi đèn làm bằng thủy tinh, sơ ý một chút là bể. Một thời như vậy…
Rồi có điện. Điện về, đời sống thay đổi từng ngày. Chiếc đèn dầu từ vật dụng thiết yếu dần trở thành món đồ ít dùng. Đèn điện sáng hơn, tiện hơn; đèn pin, đèn sạc, đèn năng lượng mặt trời cũng lần lượt xuất hiện. Không chỉ ở thành phố mà ngay cả những vùng quê, chiếc đèn dầu đã ngày càng ít thấy. Có quán cà phê còn giữ vài chiếc đèn dầu, đèn măng-xông như một cách trưng bày, gợi nhớ về những ngày đã xa. Dầu vậy, ít nhưng không phải là “tuyệt chủng”, ở một số chợ nhỏ miền Tây, nhất là những vùng quê Cà Mau, vẫn còn thấy đèn dầu nằm cạnh nồi đất, lò đất, đồ nan tre và những vật dụng dân dã khác. Người bán biết lâu lắm mới bán được một cây đèn nhưng vẫn bày ra đó, như thể giữ lại một món đồ của đời sống xưa. Mua được chiếc đèn đôi khi còn dễ hơn tìm dầu lửa để châm. Dầu lửa ngày trước vốn quen thuộc, nay muốn mua lẻ không phải lúc nào cũng dễ. Thế nhưng, tân thời tới đâu, chiếc đèn dầu vẫn chưa hoàn toàn mất giá trị. Những khi mất điện, căn nhà đang sáng trưng bỗng tối thui, lúc ấy chỉ cần có sẵn một chiếc đèn dầu, châm lên là thấy yên tâm hẳn. Ánh sáng không nhiều, không trắng và mạnh như bóng đèn điện, nhưng đủ để soi một khoảng nhà, đủ để người ta nhìn thấy nhau.
Đặt chiếc đèn dầu giữa một căn nhà đầy tiện nghi hiện đại, nơi mọi thứ chỉ cần một nút bấm hay một chiếc điều khiển từ xa, bỗng thấy trở nên đặc biệt, vì lúc này, đèn không còn đơn thuần là vật dụng thắp sáng, mà đã trở thành một dấu chấm nhỏ của ký ức. Chiếc đèn dầu nhỏ xinh nằm im trên kệ, không sáng thường xuyên nữa. Nhưng chỉ cần nhìn thấy, bao nhiêu hình ảnh của một thời lại trở về: căn nhà quê trong đêm, tiếng côn trùng ngoài vườn, tiếng mái chèo khua nước, bóng người chập chờn trên vách, và ngọn lửa nhỏ rung rinh trong bóng thủy tinh. Đèn dầu xưa rồi, nhưng kỷ niệm mà nó giữ lại thì chưa bao giờ cũ.
Nguyễn Thành Công
Bình luận