TPHCM đang bước vào một giai đoạn phát triển mới với quy mô đô thị và không gian kinh tế lớn hơn, đồng nghĩa phải giải bài toán môi trường căn cơ và rộng lớn. Sau sáp nhập, mỗi ngày thành phố phát sinh khoảng 14.000 tấn chất thải rắn sinh hoạt, không còn đơn thuần là thu gom, vận chuyển hay tìm một nơi mới để chôn lấp, mà đã trở thành vấn đề trong phát triển đô thị. Trong khoảng 14.000 tấn rác phát sinh mỗi ngày hiện tại, gần 8.300 tấn vẫn phải chôn lấp trực tiếp, tương đương gần 60%. Với một siêu đô thị mà quỹ đất ngày càng thu hẹp, cách xử lý truyền thống này không thể kéo dài. Rác hôm nay được chôn xuống đất không có nghĩa là đã kết thúc, mà chỉ chuyển gánh nặng môi trường sang tương lai.
Trong nhiều năm, chôn lấp từng là giải pháp tương đối dễ triển khai vì đáp ứng được yêu cầu xử lý khối lượng lớn, với công nghệ không quá phức tạp. Nhưng khi đô thị mở rộng, dân số tăng, sản xuất và tiêu dùng phát triển, lượng rác cũng tăng theo, mô hình ấy bắt đầu bộc lộ giới hạn. Khu liên hợp xử lý chất thải Tây Bắc (Củ Chi) mỗi ngày tiếp nhận khoảng 6.000 tấn rác, nhưng các nhà máy mới xử lý được khoảng 2.000 tấn, hơn 4.000 tấn còn lại vẫn phải đưa vào bãi chôn lấp. Đáng lo là bãi chôn lấp số 3 được dự báo chỉ còn khả năng hoạt động đến hết quý III/2026. Như vậy, áp lực trước mắt không chỉ là “rác ngày càng nhiều”, mà còn là câu hỏi: nếu năng lực xử lý hiện đại không tăng kịp, thành phố sẽ đưa hàng ngàn tấn rác phát sinh mỗi ngày đi đâu?
Chúng ta đã bắt đầu triển khai các phương án với mục tiêu đến năm 2030 xử lý hơn 90% rác sinh hoạt bằng công nghệ mới. Đây là hướng đi cần thiết, nhưng sẽ khó thành hiện thực nếu chỉ nhìn vào việc xây thêm nhà máy. Đốt rác phát điện đang được xác định là một hướng đi quan trọng. Hiện đã có 8 dự án, trong đó một số dự án dự kiến vận hành vào cuối năm 2026 và đầu năm 2027. Nhưng nếu rác đầu vào vẫn trộn lẫn hữu cơ, nhựa, kim loại, thủy tinh và các loại chất thải khác, công nghệ xử lý hiện đại sẽ khó đạt hiệu suất tối ưu. Vì vậy, điểm cần tháo gỡ hiện nay không chỉ là thủ tục của từng dự án, mà là cơ chế vận hành của toàn bộ ngành công nghiệp chất thải. Phân loại tại nguồn phải trở thành nền tảng, rác hữu cơ có thể được xử lý thành compost; giấy, nhựa, kim loại được thu hồi; phần không còn khả năng tái chế mới đưa vào đốt thu hồi năng lượng; tro xỉ tiếp tục được nghiên cứu, tái chế thành vật liệu phù hợp. Mà để làm được như vậy, phải đặt người dân là một mắt xích của hệ thống quản trị chất thải; muốn hộ gia đình phân loại rác, phải có hệ thống thu gom tương ứng, tức rác đã phân loại thì không thể lại gom chung. Câu chuyện rác của TPHCM vì thế không thể giải quyết bằng một vài nhà máy mới. Đó còn là bài toán của quy hoạch, công nghệ, tài chính, thị trường, quản trị và cả văn hóa đô thị.
PHONG DIỆP
Bình luận